Za beogradske vrele dane postoji rešenje - Urbane šume mogu da rashlade grad, ali kada ćemo osetiti razliku?

Beogradski vreo dan. Ne može se bez klime, ali unutra. A kako je napolju? Preporuke su da se ne izlazi bez preke potrebe, dok stižu i SMS upozorenja državnih institucija na prirodne nepogode zbog ekstremnih vremenskih uslova. Grad se zagreva, asfalt i beton dodatno pojačavaju toplotu, a boravak napolju postaje sve neprijatniji.

Može li drugačije? Izgleda da može, a deo odgovora već postoji u samom gradu. Konstatacija da Beogradu nedostaje više zelenila nije nikakva revolucionarna ideja. Ali pitanje je šta se, osim sadnje pojedinačnih stabala i povremenih akcija ozelenjavanja, konkretno radi da grad bude otporniji na sve češće i intenzivnije toplotne talase.

Da li Beograd ima plan kako da postojeće šume, parkove, drvorede i druge zelene površine pretvori u sistem koji može da rashlađuje grad? Gde postoji prostor za nove šume i zelenilo? I možda najvažnije: da li smo već zakasnili ili još imamo vremena da grad pripremimo za leta u kojima temperature od 35 i više stepeni više neće biti izuzetak?

Pokušali smo da saznamo koji se konkretni koraci planiraju i već preduzimaju, kakvu ulogu u tome mogu da imaju urbane šume i gde Beograd vidi prostor za stvaranje novih zelenih površina.

Grad Beograd kroz Program razvoja urbanih šuma za period od 2025. do 2035. godine, čiji je nacrt trenutno na javnom uvidu, planira da postojeće šumske i druge zelene površine posmatra kao jedinstven sistem koji može da pomogne gradu da se izbori sa posledicama klimatskih promena. Prema odgovorima Sekretarijata za zaštitu životne sredine Grada Beograda, urbane šume imaju višestruku ulogu, od ublažavanja urbanih toplotnih ostrva i regulisanja mikroklime, do poboljšanja kvaliteta vazduha, zaštite od ekstremnih vremenskih događaja i očuvanja biodiverziteta.

Kako objašnjavaju iz Sekretarijata, savremeni koncept urbanih šuma ne podrazumeva samo klasične šumske površine. U taj sistem ulaze i grupe stabala i pojedinačna stabla u parkovima, drvoredima, baštama, stambenim blokovima, na javnim i zapuštenim površinama.

Drugim rečima, urbana šuma je svojevrsna mreža zelenila koja povezuje prirodne i izgrađene delove grada i predstavlja jedan od temelja zelene infrastrukture.

- Urbana šuma je šuma za građane - navode iz Sekretarijata, ističući da takav sistem treba da obezbedi ekološke, društvene i ekonomske koristi i doprinese kvalitetu života stanovništva.

A jedan od najvažnijih razloga zašto su takve površine danas važne jeste upravo sve izraženiji uticaj klimatskih promena.

Krošnje drveća stvaraju hlad i sprečavaju direktno zagrevanje asfalta, betona, fasada i drugih površina. Vegetacija kroz proces evapotranspiracije koristi toplotnu energiju za isparavanje vode, čime se smanjuje zagrevanje vazduha. Istovremeno, drveće može da doprinese smanjenju koncentracije pojedinih zagađujućih materija, zadržava čestice prašine i PM čestice, vezuje ugljen-dioksid i sprečava ponovno podizanje prašine sa zemljišta.

Veće i povezane šumske površine mogu da formiraju hladnije mikroklimatske zone i doprinesu strujanju hladnijeg vazduha prema okolnim urbanim područjima.

Program razvoja urbanih šuma predviđa unapređenje i proširenje sistema urbanih šuma kroz održivo, naučno zasnovano i klimatski otporno planiranje i upravljanje.

Planirano je očuvanje postojećih šumskih površina, njihova pravna zaštita i modernizacija upravljanja, ali i povećanje površina pod urbanim šumama, obnova degradiranih prostora i razvoj zelenih i plavo-zelenih koridora.

Poseban cilj je povezivanje šuma, parkova, rečnih koridora i drugih zelenih površina u funkcionalnu ekološku mrežu.

Program predviđa i mere za zaštitu od požara, suša, oluja, bolesti i štetočina, kao i kontrolu invazivnih vrsta. U okviru njegove izrade pripremljen je i poseban Elaborat razvoja biodiverziteta, koji je stručna osnova za planiranje mera zaštite vrsta i staništa.

Za građane bi realizacija programa, kako navode iz Sekretarijata, trebalo da znači više kvalitetnih zelenih prostora za rekreaciju, prijatniju mikroklimu, čistiji vazduh i veću zaštitu od ekstremnih vremenskih pojava.

Ipak, iz Sekretarijata posebno naglašavaju da Program ne znači da će se postojeća struktura zelenih površina naglo promeniti niti da će preko noći biti formirane ogromne nove šumske površine. Suština je, pre svega, u drugačijem sistemu upravljanja postojećim šumama.

One bi, u okviru zakonskog okvira, trebalo da budu prepoznate kao urbane šume kojima se upravlja drugačije nego šumama čija je osnovna funkcija proizvodnja drveta.

Istovremeno, Program predviđa i povećanje površina pod urbanim šumama i razvoj novih zelenih struktura tamo gde za to postoje prostorni i planski uslovi.

_______________________________________________________

Razvoj urbanih šuma nije izolovana ideja. Grad Beograd je prethodnih godina doneo više dokumenata koji se bave zelenom infrastrukturom, šumama i prilagođavanjem klimatskim promenama.

Među njima su Strategija pošumljavanja područja Beograda, Akcioni plan adaptacije na klimatske promene sa procenom ranjivosti, Strategija uticaja klimatskih promena na interakciju ekosistemskih usluga u korišćenju i upravljanju šumskim resursima Beograda, kao i Strategija zelene infrastrukture Grada Beograda.

Trenutno je u toku i javni uvid u Program razvoja urbanih šuma na teritoriji Beograda.

Cilj je, kako nam kažu iz Sekretarijata, da se različiti elementi zelene i plave infrastrukture više ne posmatraju izolovano, već kao povezan sistem koji može da doprinese otpornosti grada.

Kao primer dobre prakse iz inostranstva, Sekretarijat izdvaja Ljubljanu i evropski projekat "UrbforDan", u okviru kojeg je Beograd sarađivao sa slovenačkim partnerima.

Posebno je predstavljena urbana šuma Golovec i novi način upravljanja šumama na području Ljubljane. Kako navode iz Sekretarijata, sistem upravljanja šumama u Sloveniji sličan je našem i iskustva iz te zemlje mogu biti primenljiva i u Beogradu.

Dok je Program razvoja urbanih šuma trenutno u fazi javnog uvida, jedan projekat pošumljavanja već se realizuje na teritoriji Beograda. U opštini Surčin, na površini od 250 hektara, planirano je podizanje nove šume i sadnja ukupno 500.000 stabala.

Reč je o projektu "Za zeleniji Surčin", odnosno inicijativi "Pluća Beograda", koju sprovode Opština Surčin i organizacija Discover Serbia, uz finansijsku podršku Evropske unije u okviru inicijative "EU za Zelenu agendu u Srbiji". Inicijativa se realizuje uz podršku Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP), u partnerstvu sa Ministarstvom zaštite životne sredine, kao i uz saradnju sa Šumarskim fakultetom u Beogradu i drugim partnerima.

Do sada je, kako za eKapiju kaže Vladimir Pavlović, osnivač i predsednik organizacije Discover Serbia, posađeno oko 65.000 sadnica.

- Projekat "Pluća Beograda" je veoma ambiciozan. Na zemljištu od 250 hektara treba da podignemo novu šumu. Reč je o izrazito neplodnom zemljištu, izloženom jakim vetrovima, tako da je to veliki izazov. Kroz kvalitetan sadni materijal, sadnju i kontinuiranu negu pokušavamo da podignemo nove šumske komplekse - kaže Pavlović.

Posebna specifičnost ovog projekta, prema njegovim rečima, jeste to što se nova šuma podiže na površini koja nema zakonsku ili plansku obavezu da bude pošumljena, čime se kompanije uključuju u istinsku CSR inicijativu. CSR inicijative su dobrovoljne aktivnosti preduzeća kojima ona pozitivno utiču na društvo, lokalnu zajednicu i životnu sredinu. Ove akcije prevazilaze zakonske obaveze i pokazuju brigu o ljudima i planeti.

- Kada kompanija finansira pošumljavanje površine na kojoj upravljač već ima obavezu da podigne novu šumu, ona zapravo preuzima deo njegove obaveze, ne stvara nikakvu dodatnu vrednost. Ovde je drugačije, reč je o zemljištu koje niko nema obavezu da pošumi, tako da se zaista stvara nova vrednost i daje dodatni doprinos prirodi - objašnjava Pavlović.

Lokaciju je Republika Srbija dodelila Šumarskom fakultetu za formiranje naučno-nastavne baze, na kojoj su planirana ogledna polja i druge aktivnosti. U saradnji sa fakultetom pokrenuta je ideja da se na delu te površine formira novi šumski kompleks.

Prema podacima projekta, Beograd trenutno ima oko 1.800 hektara gradskih šuma i rečnih ostrva, dok opština Priboj, poređenja radi, ima oko 36.000 hektara pod šumom. Cilj projekta u Surčinu je da se na 250 hektara zasadi pola miliona stabala, odnosno oko 2.000 stabala po hektaru.

Dominantna vrsta biće hrast lužnjak, ali su predviđene i druge autohtone vrste, poput hrasta cera, poljskog jasena, bele topole, graba i divlje trešnje.

Ipak, put do nove šume nije jednostavan. Organizatori su se, osim sa nepovoljnim zemljištem i jakim vetrovima, suočili i sa požarima i uništavanjem već posađenih sadnica.

- Na jednoj površini na kojoj smo zasadili sadnice, nepoznata lica su došla, počupala sadnice i zasadila pšenicu. Imali smo i izazove u vidu šumskih požara - navodi Pavlović.

Na parcelama su zbog toga formirana i dva bunara, kako bi se obezbedilo zalivanje sadnica i povećale šanse za njihov prijem i razvoj u zahtevnim uslovima.

Plan je da se pošumljavanje realizuje do 2030. godine, nakon čega bi fokus bio na nezi i održavanju podignutih zasada.

- Najveći uspeh biće da ova površina zaista postane šuma - kaže Pavlović.

Za sada nema konkretnih planova za novu lokaciju na području Beograda, ali Discover Serbia je zainteresovan za dalje pošumljavanje ukoliko se pronađu odgovarajuće površine u okolini grada.

- Zainteresovani smo za zemljište koje nije planirano za pošumljavanje, a na kojem bi podizanje nove šume imalo smisla i predstavljalo stvaranje nove vrednosti. To bi, na primer, mogle biti određene površine u perifernim delovima Beograda ili uz reke - kaže Pavlović.

Na kraju, odgovor na sve češće pitanje kako će grad izgledati tokom narednih toplotnih talasa, možda se ne nalazi samo u klimatizovanim prostorijama.

Beograd sada ima program koji bi trebalo da unapredi način na koji upravlja postojećim šumama i zelenim površinama, dok se istovremeno u Surčinu već pokušava da na 250 hektara nastane potpuno nova šuma.

Rezultati takvih projekata neće se videti preko noći. Sadnicama su potrebne godine da postanu krošnje koje daju hlad, a šumama decenije da razviju puni ekološki potencijal.

Ali upravo je to možda i najvažnija poruka priče o urbanim šumama. Kada temperature ponovo pređu 35 stepeni u hladu, zelenilo više nije samo pitanje estetike grada. Ono postaje pitanje njegove otpornosti i toga koliko će život u Beogradu tokom vrelih dana biti podnošljiv.