Kalemegdan: Do sada istraženo tek devet odsto Beogradske tvrđave

Spomenik Despotu Stefanu Lazereviću na Kalemegdanu (Foto: Aleksandar Parezanović)

Čitava istorija Beograda može se pročitati u slojevima zemlje na prostoru Beogradske tvrđave. Već 40 godina arheolozi pokušavaju da pronađu ono što vekovima postoji samo kao pisani dokument. Do danas je istraženo svega devet odsto Tvrđave, a već sada se mogu videti ostaci antičkog Rima, srednjovekovne Ugarske i Srbije, kao i objekti iz vremena vladavine Austrije i Turske.

Ovo utvrđenje nastalo je u periodu od 1. do 18. veka, a neki objekti podignuti su i u prvoj polovini 20. veka. Značaj Beogradske tvrđave i vrednost arheoloških iskopina prvi su prepoznali Nemci, koji su istraživanja ovog tla započeli 1942. godine. To je trajalo svega godinu dana i sve do 1968. godine nema ozbiljnijeg proučavanja beogradske istorije na Kalemegdanu.

Graditelji i osvajači
Među najznačajnijim otkrićima beogradskih arheologa je vojni logor i antički kastrum, koji je nekada obuhvatao prostor današnjeg Gornjeg grada. Bilo je to prvo utvrđenje od kamena, koje je počelo da se zida za vreme Rimljana 86. godine.

U srednjem veku Beograd su osvajali Ugari, Austrijanci i Turci, a kratko vreme bio je i pod srpskom vlašću. Nedavno je, tokom čišćenja Sava kapije, pronađen bedem iz 14. veka, podignut za vreme kralja Stefana Dušana. U najznačajnija nalazišta iz srednjeg veka spada i nekadašnji zamak despota Stefana Lazarevića iz 15. veka, koji je nastradao u austrijsko-turskim borbama.

- Posebnu vrednost imaju ostaci nekadašnje Mitropolije beogradske, takođe iz 15. veka, koja zbog dobrog položaja u podnožju Dunavske padine nije u potpunosti nastradala. Sačuvani su podrum, prizemlje i deo prvog sprata. Ovde je nekad čuvana ikona Bogorodice, koju su Turci odneli 1525. godine i pretvorili Mitropliju u džamiju - priča profesor Marko Popović iz Arheološkog Instituta.

Najznačajniji ostaci iz doba Turaka su Zindan kapija i Nebojšina kula. Na mestu gde je danas restoran "Kalemegdanska terasa" nekada je bila Jakšićeva kula, koja je nastala u periodu od 11. do 15. veka. U toku austrijske rekonstrukcije u 18. veku ona je uklonjena, da bi kasnijom obnovom bedema i kule dobila današnji izgled.

Nalazišta u Beogradu
O istoriji Beograda, dugoj 7.000 godina, svedoče brojna arheološka nalazišta sa materijalnim ostacima, od kulture starijeg kamenog doba i ostalih praistorijskih kultura, do srednjeg veka. Materijalni ostaci se mahom nalaze u Narodnom muzeju. Najveće nalazište je Vinča, gde su nađeni tragovi materijalne kulture praistorijskog čoveka (neolitska plastika). U pećinama na Belim vodama pronađeni su ostaci neandertalskog čoveka. U Grockoj su nalazišta Agino brdo (neolit), Dubočaj i Brestovik (rimski period). U Surčinu su pronađeni predmeti iz mlađeg neolita. Na putu za Avalu, u Šupljoj steni viđene su praistorijske rudarske jame, a na Avali srednjovekovno utvrđenje od kamena, grad Žrnov. Na Karaburmi su pronađene dosta dobro očuvane keltske grobnice. Rimske terme, nađene u Univerzitetskom parku na Studentskom trgu, ostaci su rimskog civilnog naselja.

Nalazišta u Zoo-vrtu
U Donjem gradu pronađeni su i tragovi srednjovekovnog naselja, koje je postojalo sve do pojave Ugara. Iz doba austrijske vladavine, 1718. i 1720. godine, nađeni su ostaci bastiona, koji se takođe nalaze ispod zidina.

Na površini Zoo-vrta, prema rečima Marka Popovića, tek će biti pronađeni vredni istorijski spomenici. Ovaj prostor je u 11. i 12. veku bilo naselje i embrion iz koga se Beograd dalje razvijao.

- Postoje dokumenti da je za vreme despota Stefana Lazarevića ovde nekada bilo groblje antičkog Singidunuma i predgrađe, odnosno grad ispred Tvrđave. Jedan deo Vrta bio je Popova mahala. Ovde se nalazilo naselje, kao i pravoslavna crkava. Raspolažemo dokazima da se na prostoru današnjeg Zoo-vrta nalazila i Dubrovačka katolička crkva, a pronađeni su i temelji džamije. Ovaj prostor je najmanje istražen, a zbog nelegalne gradnje mnogo toga je uništeno. Na prostoru Zoo-vrta potkopan je deo istorije Beograda - konstatuje Popović.

Četiri crkve na Tvrđavi
Iako postoje dokazi da je na prostoru Tvrđave bilo četiri crkve, ostaci još nisu pronađeni. U Gornjem gradu nalazio se hram Uspenja Bogorodice, koji je kasnije pretvoren u džamiju. Jedna pravoslavna crkva nalazila se kod Paviljona "Cvijeta Zuzorić", a jedna ispred Tvrđave. Postoje i dokumenti koji potvrđuju da se na ovom prostoru nekada nalazio i franjevački samostan.

napomena : tekst je u potpunosti preuzet iz lista od 13.01.2008