Skupi planovi o struji: Od gasne elektrane do RHE Bistrice i modularnih nuklearnih reaktora

Potpisivanjem bilateralnog ugovora Srbije i Azerbejdžana postalo je izvesno da će jednog dana početi izgradnja gasne elektrane u naselju Krušce kod Niša.

Godinama traju najave o izgradnji Reverzibilne hidroelektrane (RHE) Bistrica - za koju je planirano da krene sa radom 2032. godine - a predsjednik Srbije ima i novi adut za sigurnost elektro snabdijevanja potrošača - izgradnju modularnih nuklearnih reaktora (SMR - Small Modular Reactors). Ima li Srbija novca, stručnjaka i u kom vremenskom periodu su izvodljive sve ove zamisli vrha države?

Sa instalisanom snagom od 500 MWe (megavata) elektrana koja struju stvara od prirodnog gasa gradiće se u okolini Niša. Vučić je rekao da su u opticaju tri lokacije, a to su Trupale, Krušce i Niška Banja, ali da misli da su Krušce "najbliži u ovom trenutku". Naselje Krušce nalazi se 11 kilometara zapadno od Niša.

Za sada je, prema pisanju Balkan green energy, projekat procijenjen na 600 mil EUR, a plan je da bude završen tokom 2029. godine, odnosno nešto više od dvije godine od početka pripremnih radova. Dakle, značajan energetski kapacitet Srbija bi mogla da dobije za tri godine, ali praksa pokazuje da je to vrlo optimistično očekivanje, a iskustvo nam pokazuje da 600 mil EUR teško da bi bila konačna cijena.

Između više mogućih lokacija kod Niša o kojima se razmatralo, naselje Krušce sada ima najveće šanse da bude lokacija gasne elektrane zbog trenutne infrastrukture i blizine gasnog interkonektora.

Dodatni benefiti izgradnje gasne elektrane su da se dolazi dobija snažan stub "bazne energije", koji za razliku od solarnih i vjetroelektrana radi neprekidno, gas kao energent je mnogostruko više ekološki od lignita, na kome se baziraju termoelektrane u Srbiji.

Predviđeno je RHE Bistrica ima četiri generatora od po 157 MWe, ukupne instalisane snage 628 megavata. Nalaziće se na teritoriji opštine Nova Varoš.

Pripremni radovi i izgradnja infrastrukture planiraju se za proljeće 2026. godine, a da elektrana bude puštena u rad 2031. godine. Kao u većini velikih infrastrukturnih projekata u Srbiji cijena izgradnje je promjenljiva. Tako je 2022. godine bio plan da sve košta 560 mil EUR, kako je prenio portal nova.rs, zatim je procjena dignuta na više od 835 mil EUR 2023. godine, a sada se predviđa - 1,2 mlrd EUR. Država planira projekat RHE Bistrica u saradnji sa Japanskom agencijom za međunarodnu saradnju (JICA), koja je pokazala veliku spremnost da povoljno kreditira projekat, prepoznajući ekološki značaj postrojenja.

Dok bi gasna elektrana u Nišu donijela stabilnu baznu energiju, RHE Bistrica bila bi ključna za balansiranje sistema, ali i čuvanje viškova struje, što je neophodno zbog sve većeg broja solarnih i vjetroelektrana.

Nova RHE bi se koristila kao izvor električne energije ali i kao ogromna "baterija" EPS-a za čuvanje struje i njeno angažovanje kada ostali izvori energije podbace (vetar, solar, termo elektrane). Čuvanje viškova energije biće glavna karakteristika ove elektrane kao što to decenijama radi RHE Bajina Bašta na Drini.

Reverzibilne elektrane rade na principu da postoje dva velika jezera-rezervoara vode koji se nalaze na različitim nadmorskim visinama. Kada je EPS-u potrebna struja da "ispegla" povećanu potrošnju električne energije u Srbiji, u budućnosti bi, pored RHE Bajina Bašta stare pola vijeka, to radila i RHE Bistrica. Ona bi koristila vodne potencijale rijeka Lim i Uvac.

Iz gornje akumulacije Klak, koja će tek biti stvorena pregrađivanjem rijeke Uvac i koja će imati zapreminu od 108 miliona kubika, voda bi padala kroz velike cijevi u generatore električne energije koji će se nalaziti u mašinskoj zgradi u blizini naselja Bistrica, koje je smješteno na teritoriji tri opštine - Nove Varoši, Priboja i Prijepolja. Voda koja svoju kinetičku energiju prenese na agregate u RHE trebala bi da otiče u postojeće jezero Potpeć, formirano izgradnjom brane na Limu. RHE Bistrica imala bi šest puta veću snagu (628 MW ili 646 MW prema resornom ministarstvu) od postojeće HE Bistrica (104 MW) koju vodom snabdijeva brana sa Radoinjskog jezera.

U poređenju sa izgradnjom gasne elektrane kod Niša (600 mil EUR) i reverzibilne hidroelektrane Bistrica (1,2 mlrd EUR), slične instalirane snage, cijena modularnih nuklearnih mini elektrana (SMR) je ogromna i mjeri se milijardama evra.

Male modularne nuklearne elektrane (SMR) se prave sa električnom snagom od 15 MW do 300 MW (najčešće od 50 do 300), a blokovi se mogu dodavati jedan pored drugog. Postoje i mikro modularni nuklearni reaktori koji se izrađuju do instalirane snage do 15 MW.

Male modularne nuklearne elektrane imaju znatno manje dimenzije od klasičnih nuklearki. SMR reaktori su kompaktni i mogu se transportovati i montirati na samoj izabranoj lokaciji. U fabrikama se SMR proizvode kao standardizovani moduli. Zagovornici ove tehnologije navode da tako nešto omogućava bržu izgradnju i potencijalno niže troškove u serijskoj proizvodnji. Ovakve male nuklearke proizvode kompanije iz Sjedinjenih Američkih Država, Ruske Federacije, Kine i Velike Britanije.

Kao prednosti malih modularnih reaktora navode se projektovano kraće vrijeme izgradnje u odnosu na velike nuklearne elektrane, pojedine od njih (ali ne i svi dostupni dizajni) imaju smanjene potrebe za vodom za hlađenje u odnosu na klasične reaktore. Stabilan su izvor energije, jer ne zavise od vremenskih uslova, mogu se koristiti za proizvodnju industrijske toplote i za desalinizaciju morske vode.

U svijetu se razvija oko 80 različitih projekata malih modularnih reaktora, prema izvještaju IAEA. Dakle, ovaj broj ne predstavlja operativne elektrane (njih je vrlo malo, svega nekoliko), nego dizajne i koncepte koji su registrovani i praćeni kroz IAEA baze podataka.

Tehnologija još nije široko komercijalizovana, a regulativa i međunarodni standardi se tek prilagođavaju ovim reaktorima. Početni troškovi razvoja su visoki, a broj komercijalno operativnih postrojenja je mali – trenutno operativne male modularne reaktore imaju Rusija i Kina, dok su projekti u SAD i drugim zemljama još u fazi razvoja.

Prema pisanju specijalizovanog londonskog časopisa World nuclear news, akcionari rumunske nuklearne kompanije Nuclearelectrica doneli su tzv. Konačnu investicionu odluku (FID) za izgradnju SMR elektrane u Doicești, od 462 MW, koristeći američku NuScale tehnologiju, sa šest modula na lokaciji bivše termoelektrane na ugalj u tom mestu koje se nalazi na oko 90 kilometara sjeverozapadno od Bukurešta. Planiraju da svaki modul ima instalisani kapacitet od 77 MW, a da elektrana ima vek od 60 godina.

Dakle, Nuclearelectrica je donijela korporativnu odluku da se ide u projekat, ali kompletno projektno finansiranje i dalje nije zatvoreno.

O tome svjedoče i riječi premijera Rumunije Ilije Boložana koji je na pitanje o planovima investitora, prema pisanju medija, ocijenio da se to neće vidjeti brzo. "Koliko se sjećam, riječ je o prilično velikom iznosu, 6–7 milijardi američkih dolara, a poslovni plan mora da uzme u obzir i način na koji će se energija trošiti. Investicija će biti realizovana kada se pronađe model finansiranja. Imajući u vidu veoma veliki iznos novca, složenost takvih projekata i činjenicu da je tehnologija još u ranoj fazi, procjenjujem da investiciju nećemo vidjeti odmah."

U decembru je Ministarstvo energetike saopštilo da je, nakon "razgovora sa akcionarima projektne kompanije, identifikovano rješenje za potpuno finansiranje trenutne faze razvoja" i da će "na osnovu zaključaka studije izvodljivosti projekat biti otvoren za investitore". Takođe je navedeno da se razmatra mogućnost razvoja dodatnih SMR projekata u Rumuniji.

Jugoslavija, a kasnije i Srbija, imale su moratorijum na nuklearnu energiju – uveden 1989. godine, što je faktički značilo zabranu razvoja nuklearnih elektrana, a nakon havarije u Černobilju. Srbija je krajem 2024. godine ukinula moratorijum.

Prema izvještaju Svjetske nuklearne asocijacije predstavljenom u Davosu u planu je da Srbija do 2042. godine izgradi mali modularni reaktor (SMR) snage 250 MW.

Najrealnija je realizacija gasne elektrane kod Niša, zbog brzine gradnje, finansijske potpore iz inostranstva i iskustva koje azerbejdžanske kompanije imaju na polju izgradnje elektrana na gas. Za 600 mil EUR - 500 MW. Reverzibilna hidro elektrana Bistrica bi za 1.200 mil EUR (za sada) "dala" 628 MW, što je skoro duplo skuplje od gasne elektrane.

Djeluje da bi izgradnja SMR u Srbiji mogla da bude na "dugom štapu", ako se pogleda rumunska projektovana cijena. Naravno, koliko košta neka modularna nuklearka zavisi i od lokacije, upotrebljene tehnologije i brojnih drugih faktora, pa je nezgodno praviti poređenja. A procjena koliko bi koštao srpski projekat - nema.