Da li je skijanju "odzvonilo" u Srbiji - Na Staroj planini najvjerovatnije neće biti moguće

Srbija ima četiri ski centra: Kopaonik, Tornik, Brezovica i Stara planina. Na poslednjoj, najvišoj planini istočne Srbije (vrh Midžor 2.169 m n.v.), prije nekoliko godina nikao je veliki ski centar obuhvatajući prostor oko drugog najpoznatijeg vrha iste planine, Babinog zuba (1.758 m n.v.).

Na zvaničnom sajtu Skijališta Srbije navodi se sledeće: "Stara planina će veoma brzo postati jedan od najvećih i najznačajnijih skijaških centara u Srbiji, posebno namijenjen ljubiteljima skijaških sportova i kvalitetnog skijanja u okruženju neizmjerne ljepote i netaknute prirode".

Istina je da Stara planina obiluje neizmjernim ljepotama u različitim oblicima, ali istovremeno je dio rečenice o netaknutoj prirodi diskutabilan, jer ne treba zaboraviti da se lokalni narod na Staroj planini mnogo puta pobunio protiv različitih projekata koji su namjeravali da netaknutu prirodu "taknu".

Kompleks ski centra izgrađen je na Jabučkom ravništu, biolozima važnom mjestu zbog biodiverziteta bivšeg, rijetkog, tresetnog staništa.

U međuvremenu, da li će Stara planina zaista postati "jedan od najvećih i najznačajnijih skijaških centara", zavisi najviše od buduće klime.

- Uz pomoć klimatskih modela koji se koriste za prognoziranje klimatskih elemenata u narednih 80 godina, pokušala sam da dođem do naučnih saznanja o budućnosti ovog lokaliteta. Pomoću sedam regionalnih i globalnih klimatskih modela koji pokrivaju prostor Stare planine, istražila sam podatke koji se odnose na najviše djelove planine, koji pokrivaju i oblasti iznad ski centra. Element koji sam analizirala su dnevne temperature do kraja 2100. godine. Rezultat svakog klimatskog modela je kriva dnevne temperature koja može generalno da nam pokaže u kom smjeru ide temperatura, tj. da li da očekujemo otopljenje ili zahlađenje. Potom sam napravila prosjek od svih klimatskih modela (ansamble mean) i predstavila ga na grafiku za svaki mjesec tokom kojeg može da se obezbijedi skijanje: novembar, decembar, januar, februar i mart - piše Milica Radaković sa Prirodno-matematičkog fakulteta u Novom Sadu.

Za klimatske modele su korišćena tri različita scenarija budućih emisija gasova staklene bašte (tzv. RCP odnosno Representative Concentration Pathways). Oni opisuju moguće buduće promjene u emisiji gasova sa efektom staklene bašte i njihove posledice na klimu:

RCP 2.6 – u ovom scenariju, emisije dostižu vrhunac oko 2020. godine i zatim brzo opadaju. Ovo je najoptimističniji scenario što se tiče emisije ugljen-dioksida. Rezultat: globalno zagrijavanje se ograničava na oko 1,5–2°C do 2100. godine.

RCP 4.5 – scenario podrazumijeva uvođenje nekih mjera za smanjenje emisija, gdje emisije dostižu vrhunac oko 2040. godine, nakon čega se polako smanjuju. Rezultat: globalno zagrijavanje se povećava za oko 2,4 do 3°C do 2100. godine.

RCP 8.5 – scenario u kome ljudi ne sprovode napore da zaustave emisiju ugljen-dioksida, već nastavljaju da ekonomski razvoj zasnivaju na fosilnim gorivu. Rezultat: globalno zagrijavanje dostiže 4 do 5°C do 2100. godine.

Ukratko, rezultat je: nije dobro. Najvjerovatnije ski turizam neće biti moguć na Staroj planini vrlo uskoro, a pogotovo ne na kraju vijeka.

Koji god scenario da posmatramo, trajanje sezone će se drastično smanjiti, pa će pritisak na destinaciju porasti, što će uticati i na kvalitet usluga. Čak i u najoptimističnijem scenariju, jedino januar pokazuje konzistentne temperature neophodne za ovu vrstu turizma.

Međutim, da bi i u januaru bilo ikakve ski sezone, svijet mora da poštuje Pariski sporazum iz 2015. godine, u kome se planeta zagrijava do 1,5°C, što djeluje sve manje vjerovatno.

Ako pogledamo "srednji" scenario, ne samo što je snijega nedovoljno tokom ostalih mjeseci, već i januar postaje upitan - a uspješne ski sezone u normalnim okolnostima traju od novembra / decembra do marta.

Zaključak bi bio da ne treba investirati u ski centre u ovom dijelu Balkana, jer se neće isplatiti ako gledamo projekcije temperatura.

Istraživanja postoje u drugim državama sa ski centrima i ona upućuju na to da treba postepeno zatvoriti ski centre na nižim nadmorskim visinama, dok se oni na najvišim još uvijek drže kao isplativi.

Primjera radi, na Alpima se takođe očekuje pozitivna srednja temperatura od novembra do aprila do nadmorske visine od 2000 m, a u slučaju nastavka sagorijevanja fosilnih goriva, na Alpima se sniježna granica pomjera iznad 2300 m nadmorske visine.

Ako biste posmatrali satelitske snimke, do kraja vijeka bi trebalo da bude sve više tamnijih površina na planinama, jer se količina snijega smanjuje. Albedo dodatno utiče na smanjivanje površine pod snijegom, jer se tamnije površine (eksponirane stijene) više zagrijavaju i dodatno onemogućavaju zadržavanje snijega koji napada.

Još jedna posljedica povećanja temperature na visokim djelovima planine jesu brza otapanja potencijalno napadalog snijega koja dovode do zimskih bujica, kada još uvijek ne postoji vegetacija u dolini koja bi tu vodu upila. Za velike planine u Evropi se već decenijama prave projekcije klime i vodenih režima, te prave planovi za prilagođavanje na nove uslove.

Prilagođavanje turizma na novu klimu može da se odvije dosta bezbolno, jer jedna Stara planina prirodnih ljepota ima na pretek: avanturistički, ekoturizam i geoturizam su pravi oblici turizma koje treba razvijati na ovakvom mjestu.

Stara planina ima dovoljno ožiljaka od posljedica ljudske aktivnosti, a predloženi oblici turizma ne ostavljaju efekat na životnu sredinu, ili je njihov "otisak" drastično manji, a može da se realizuje u svim sezonama, a ne samo u zimskoj polovini godine, što može da pozitivno utiče na materijalno stanje lokalnog stanovništva.

- Zbog toga sam ponosna što sam bila učesnik u kreiranju sadržaja Muzeja odbrane reka Stare planine u Temskoj u kome se čuva uspomena na višedecenijsku borbu za zdravu životnu sredinu ove planine. O potencijalnim destinacijama Stare planine koje su alternativa ski turizmu, pročitajte na sledećem linku - navodi Radaković.

Stara planina dom je geološkim formacijama – prepoznatljivim crvenim pješčarima perma i trijasa (punim fosila), ali i krečnjačkim stijenama u pojedinim krajevima; geomorfološkim formacijama poput rječnih dolina strmih strana, kanjona (Toplodolska reka), džinovskih lonaca , vrtača i prozorca iznad Temske, slijepe doline iznad Dojkinaca (Ponor), dok je tektonika predisponirala rasjede na kojima se nalaze najveći vodopadi u Srbiji.

Stara planina je i stanište zaštićenih leptira, o kojima se možete informisati duž glavnih saobraćajnica na planini.

Istovremeno, na ovom prostoru se aktivno radilo na izgradnji malih hidroelektrana – počev od rijeke Visočice, na kojoj je prije pola vijeka realizovana brana i akumulacija jezera Zavoj koja je potopila sela u dnu doline, čime je nepovratno poremećen prirodni režim voda u njenom slivu.

U međuvremenu, masovni protesti protiv izgradnje mini-hidroelektrana od Beograda, Novog Sada i Niša do Temske i Toplog Dola doveli su do stavljanja moratorijuma na njihovu izgradnju u narednih 15 godina.

O ekološkim problemima tzv. "netaknute prirode" napravljen je i film koji se može pogledati u Muzeju odbrane rijeka Stare planine u Temskoj.