Amazonija na pragu hipertropskog stanja

Sa sve dužim, učestalijim i toplijim sušama, područje Amazonske prašume pomjera se ka "hipertropskom" stanju. Prema međunarodnom timu istraživača, ovakvi uslovi nemaju s čim da se uporede u savremenom dobu. Drveće je izloženo potpuno novim nivoima stresa, a sposobnost Amazonije da apsorbuje ugljen-dioksid takođe se smanjuje.

Promjene koje su već nastupile, ali i one koje tek predstoje, toliko su drastične – na osnovu podataka prikupljanih širom Amazonije tokom više od tri decenije – da su istraživači skovali novi pojam: "hipertropsko". Riječ je o uslovima kakvi na Zemlji nisu postojali milionima godina.

Stručnjaci su analizirali kako drveće, kao i tlo u kojem je ukorijenjeno, reaguju na periode visokih temperatura i suše. Kako se ti periodi pojačavaju, oni pružaju kratak uvid u ono što bi moglo postati nova normalnost u narednih 100 godina.

– Kada se jave ove vrele suše, to je klima koju povezujemo sa hipertropskom šumom, jer je ona izvan granica onoga što danas smatramo tropskom šumom – kaže geograf Džef Čejmbers sa Univerziteta Kalifornije u Berkliju.

Modeli zasnovani na podacima koje su prikupili Čejmbers i njegove kolege, čiji su zaključci objavljeni u časopisu Nature, pokazuju da će ove vrele suše vjerovatno biti još češće do 2100. godine i da će se javljati tokom cijele godine, čak i tokom kišne sezone (otprilike od decembra do maja).

Predviđa se da će drveće umirati u većem broju zbog smanjene vlažnosti zemljišta, što može izazvati dva povezana problema – hidraulični kolaps, kada mjehurići vazduha blokiraju transport vode unutar stabla, i ugljenično izgladnjivanje, kada se pore na listovima zatvaraju u pokušaju da se sačuva voda, što potom utiče na fotosintezu.

Terenska mjerenja pokazuju da se to već dešava u ekstremnim uslovima današnje amazonske klime. Ako Amazonija postane hipertropska, ti ekstremi će se javljati mnogo češće, potencijalno povećavajući stopu mortaliteta drveća za 55 odsto.

– Pokazali smo da su brzorastuća stabla sa niskom gustinom drveta ranjivija i da umiru u većem broju nego stabla sa visokom gustinom drveta. To implicira da bi sekundarne šume mogle biti podložnije smrtnosti izazvanoj sušom, jer u njima ima veći udio ovakvih vrsta drveća – kaže Čejmbers.

Dio studije bio je usmjeren na dva konkretna amazonska lokaliteta pogođena sušama 2015. i 2023. godine, koje su bile podstaknute neuobičajeno toplim El Ninjo događajima. Kritični prag dostupnosti vode bio je isti na oba lokaliteta i u obje godine, što ukazuje na potencijalno rasprostranjenu promjenu. Istraživači predviđaju da će se većina hipertropskih šuma pojaviti u regionu Amazonije, ali je vjerovatno da će se pojaviti i u Africi i Aziji. Te šume bi mogle da se preokrenu iz "usisivača" u izvore ugljenika, kako drveće bude odumiralo.

Ove projekcije zasnivaju se na obimnim podacima i predstavljaju još jedan otrežnjujući podsjetnik na to koliko su šume važne za ravnotežu atmosfere i šta se dešava ako ih izgubimo.

– Sve zavisi od toga šta ćemo uraditi. Na nama je da odlučimo u kojoj mjeri ćemo zaista stvoriti ovu hipertropsku klimu. Ako budemo emitovali gasove sa efektom staklene bašte koliko god želimo, bez ikakve kontrole, stvorićemo ovu hipertropsku klimu mnogo ranije – ističe Čejmbers.