U ekonomskoj terminologiji pojavili su se novi izrazi - Znate li šta su gridflacija, šrinkflacija, skimpflacija, čipflacija, ekskjuzflacija?

Kada cijena proizvoda ostane ista, a količina u pakovanju se smanji, ili proizvođač "uštedi" na najkvalitetnijem sastojku, to ne znači da nema poskupljenja. Sve češće se čuju novi izrazi vezani za inflaciju: gridflacija, šrinkflacija, skimpflacija, čipflacija, ekskjuzflacija. Da li znate šta znače?

Inflacija je jedan od onih ekonomskih pojmova koji se tiču svih nas – od pojedinaca do ekonomije u cjelini, navode u Narodnoj banci Srbije. Njen uticaj najneposrednije osjeća stanovništvo, jer često smanjuje kupovnu moć.

Interesovanje za inflaciju i sve u vezi sa njom je, kako kažu u NBS, postalo nakon pandemije virusa korona izraženije nego ikada.

U ekonomskoj terminologiji pojavili su se novi izrazi, nastali kreativnim kombinovanjem riječi na engleskom jeziku, a neki od njih su zaživjeli i u domaćoj javnosti.

Dragan Dživdžanović iz Sektora za ekonomska istraživanja i statistiku NBS objašnjava šta znače ti izrazi.

Prema riječima Dragana Dživdžanovića, pojam gridflacija (greedflation – inflacija pohlepe) označava ideju da visokoj inflaciji u postpandemijskom periodu nisu doprinijeli samo faktori poput prekida u globalnim lancima snabdijevanja, povećane tražnje usljed akumuliranog dohotka stanovništva za vrijeme pandemije ili znatnog rasta svjetskih cijena energenata i primarnih poljoprivrednih proizvoda, već i povećanje poslovnih profita svih učesnika u lancima proizvodnje i snabdijevanja.

- Zagovornici ove ideje smatraju da su firme u mnogim granama iskoristile veću pregovaračku moć koju imaju u odnosu na potrošače da održe ili čak povećaju svoje profitne margine putem većih marži i tako u potpunosti prenesu inflatorne pritiske na potrošače - istakao je on.

Istovremeno, praksa preduzeća da koriste izgovore poput inflatornih pritisaka i da usljed toga više nego opravdano podižu svoje cijene u odnosu na troškove takođe je dobila naziv, a to je ekskjuzflacija (excuseflation).

- Kredibilne institucije, poput ogranaka američkog FED-a, ECB-a i MMF-a, u svojim radovima ukazale su na postojanje inflacije pohlepe u SAD i zoni evra - naglasio je Dragan Dživdžanović.

On je istakao da su se diskusije o inflaciji ticale ne samo njenih uzroka već i različitih načina ispoljavanja inflacije.

- Bazična mjera inflacije koju ekonomisti koriste posmatra kretanje indeksa potrošačkih cijena, sastavljenog od odabranih proizvoda i usluga koji su najčešći predmet potrošnje - rekao je Dživdžanović. Na ovaj način mjeri se prosečno kretanje cijena, ali treba imati u vidu da u periodu inflatornih pritisaka ne poskupljuju svi proizvodi i brendovi podjednako, kao i da postoje drugi oblici reakcije preduzeća na troškovne pritiske.

U javnosti se već pominjao i termin šrinkflacija (shrinkflation) – jedan od najpoznatijih vidova necjenovne reakcije preduzeća koji se odnosi na smanjivanje količina proizvoda umjesto njihovih cijena.

- Više prostora u kesici čipsa, pakovanje čokolade od 90 grama ili čašica jogurta od 180 grama samo su neki od najpoznatijih primjera ovog fenomena - navodi Dživdžanović.

On ističe i da se proizvođači na ovaj potez odlučuju jer je manje nepopularan od podizanja cijena, te nosi manje rizika u pogledu zadržavanja kupaca i samim tim prometa.

- Smanjivanje količine proizvoda u istoj mjeri povećava prosječnu cijenu koštanja, kao i u slučaju njihovog poskupljivanja - kaže on.

Dživdžanović podsjeća i na pojam skimpflacija (skimpflation), koji, kako navodi – predstavlja još suptilniji oblik necjenovnog reagovanja preduzeća i odnosi se na smanjivanje kvaliteta i dostupnosti proizvoda i usluga uz zadržavanje istih cijena.

Ovakva praksa, prema njegovim riječima, uključuje primjer upotrebe manje kakaoa u mliječnim proizvodima kao odgovor na značajan rast njegove svjetske cijene, ali isto tako može biti vezana i za usluge, poput odluke da se nakon pandemije smanji obuhvat sadržaja u Diznilendu koju jedna karta nudi.

- Za razliku od manjih količina, manji kvalitet proizvoda gotovo je nemoguće ispratiti sa aspekta tradicionalnih mjera inflacije - ističe on.

Takođe, on je istakao da, iako pomaže preduzećima u kratkom roku, ovaj fenomen može dugoročno imati negativne posljedice na brendove koje preduzeće plasira i dovesti do gubitka povjerenja od strane kupaca.

Posebnu pažnju javnosti ovih dana privukao je pojam čipflacija (cheapflation), koji se odnosi na pojavu da u periodu pojačanih inflatornih pritisaka cijene jeftinijih brendova iste kategorije proizvoda rastu brže od skupljih.

- Na primjeru kačkavalja, to bi značilo da je cijena najjeftinije vrste kačkavalja, poput neke robne marke, rasla po većoj stopi od najskupljeg brenda - istakao je Dragan Dživdžanović.

On je rekao da je ovaj fenomen potvrđen za mnoge razvijene zemlje u svijetu, a Narodna banka Srbije je testirala i potvrdila njegovo prisustvo i u Srbiji u periodu od početka 2022. zaključno s krajem 2024. godine, i to na primjeru od 58 proizvoda iz kategorije prerađene hrane i pića (mliječni proizvodi, mesne prerađevine, kafa i bezalkoholna pića, konditorski proizvodi i dr.).

Prema njegovim riječima, analiza je pokazala da su za tri godine najjeftiniji brendovi poskupjeli za oko 40 odsto, dok su cijene najskupljih brendova u proseku porasle za oko 35 odsto.

- Narodna banka Srbije smatra da su ključni razlozi koji mogu dovesti do ove pojave generalno niska cjenovna elastičnost tražnje za hranom, zatim supstitucija skupljih brendova jeftinijim u periodu pojačanih inflatornih pritisaka, ali i nesavršenost tržišnih struktura koja olakšava prenošenje povećanih troškova proizvodnje više nego u punoj mjeri na maloprodajne cijene, o čemu je više puta Narodna banka Srbije i govorila u javnosti - ističe Dragan Dživdžanović.

On naglašava da posljedice pojave da cijene jeftinijih brendova više rastu od skupljih imaju i socijalni karakter, jer direktno pogađaju kategoriju stanovništva s manjim dohotkom.

Takođe, prema njegovim riječima, rast cijena hrane, dodatno poguran ovim efektom, nepovoljno utiče na percepciju stanovništva da je inflacija veća od zvaničnih podataka, što povećava inflaciona očekivanja i na taj način dodatno podstiče inflaciju.