Manastir Banjska je muški manastir posvećen Svetom Stefanu, a sagrađen je između 1313. i 1317. godine, kao zadužbina srpskog kralja Stefana Uroša II Milutina, jednog od najmoćnijih vladara iz dinastije Nemanjić i jednog od najmoćnijih vladara na Balkanu svoga doba. Milutin je Banjsku namenio sebi za grobnu crkvu. Kada je umro u Nerodimlju 1321, arhiepiskop Danilo II je preneo njegovo telo u Banjsku. Ne dugo posle kralja Milutina, u severnoj kapeli sahranjena je kraljica Teodora, majka Milutinovog unuka, kralja i cara Dušana.

Posle Kosovske bitke 1389. godine telo kralja Milutina je preneto je u Trepču, a potom, 1460. godine, u manastir Gorna Banja u bugarski grad Sofiju gde se i sada nalazi.

I manastir je pratio sudbinu tela svog ktitora. Monumentalno zdanje sa crkvom, trpezarijom, bibliotekom, konacima i „palatom carskom”, Banjska je počela da propada vrlo rano. Već u prvom turskom naletu 1389, Banjska je gorela. Stradanja su se nastavila tokom 15. i 16. veka. Početkom 15. veka požar je progutao knjige, a u drugoj polovini istog veka manastir je verovatno zapusteo. Putopisac Kuripešić zabeležio je da je po naredbi sultana manastir u 16. veku razoren jer su se u njemu sakupljali hrišćanski begunci iz turskog ropstva.

Početkom 17. veka na ruševinama manastira niklo je manje osmansko utvrđenje, dok je crkva dograđivanjem minareta nad severnom pevnicom delom pretvorena u džamiju, a delom u prostorije za stanovanje. U austrijsko-turskim borbama 1689. naizmenično je služila kao utvrđenje osmanskoj i austrijskoj vojsci.

Već skoro sasvim srušena crkva Svetog Stefana je u 19. veku adaptirana i pretvorena u džamiju i, kao takva, služila je do Prvog svetskog rata. Banjska je ponovo je gorela u vreme Prvog svetskog rata. Razrušen i zapušten manastir je čekao na obnovu do 1938, kada su pod nadzorom Đ. Boškovića započeti konzervatorski radovi. Crkva je prvi put konzervirana 1939. godine, a drugi put 1990. godine kada je učinjena delimična rekonstrukcija. Jula 2005. u manastiru je obnovljen duhovni život. (Wikipedia)