Banja Koviljača dokazuje zašto je zovu kraljevskom - Odlukom Vlade Srbije čak devet vila dobilo status spomenika kulture

(Foto: loznica.rs)

Iako bi ulaganja u turizam mogla biti dosta veća, Banja Koviljača je ipak poslednjih godina postala sve vidljivija na turističkoj mapi Srbiji. Pre svega, zahvaljujući izgradnji modernog hotela i apartmana sa spa centrom, više se na ovo mesto ne gleda isključivo kao na banjsko lečilište i mesto "gde dođeš star a odeš mlad".

Tim bildinzi, seminari, eskurzije, poslovni skupovi. Da s pravom može da nosi epitet Kraljevske banje, govore i odluke Vlade Srbije da se brojnim građevinama dodeli status spomenika kulture.

U pitanju su vile "Benkara", "Ankica", "Katarina", "Danica – Dom Vujića", "Gučevo", "Zdravlje", "Sunčica", "Cer" ("Desanka"), kao i "Vila doktora Petrovića".

"Benkara"

Vilu je podigla i u njoj živela do 1939. godine nepoznata Engleskinja, koja je u Prvom svetskom ratu kao dobrovoljac pristupila medicinskom osoblju u srpskoj vojsci. Pretpostavlja se da su meštani nazvali kuću, kao i brdo na kome se kuća nalazi, po njenom prezimenu. Izuzetan položaj na platou iznad Banje omogućio je izvanredne vizure zbog kojih je izgrađen veliki poligonalni trem, sa terasom na spratu, izvedenom u drvetu. U rešavanju trema prizemlja prepoznaju se elementi i način izrade kamenih stubova kao na glavnim banjskim zdanjima, hotelima "Dalmacija" i "Hercegovina". Vešt, do danas nepoznati projektant poligonalnom rešenju osnove podredio je namenu prostora smeštanjem kuhinje, ostava i sobe za domaćicu u prizemlje, dok su na spratu bile sobe za dnevni boravak i spavanje vlasnice. Fasade prizemlja izvedene su u kamenu rustične obrade, a sprat je malterisan i krečen, sa razbacanim komadima kamena nepravilnog oblika isturenih na zidnom platnu kao dekorativni elementi. Plato na kome je podignuta kuća ozidan je kamenim potpornim zidom.

"Ankica"

Spomenik kulture podigao je dr Bato Petrović kao sanatorijum za smeštaj i lečenje bolesnih banjskih gostiju. Izborom mesta na uzdignutom platou u centralnoj banjskoj zoni, istaknutim položajem na parceli i arhitektonskim svojstvima svrstava se u značajna ostvarenja u graditeljskom nasleđu Koviljače. U arhitektonskom pristupu komponovanju vile sjedinjena su dva oprečna principa karakteristična za međuratno graditeljstvo u Srbiji, i to: akademizam zasnovan na tradicionalnim građevinskim tehnikama sa zadržavanjem konstruktivnog sistema masivnih nosećih zidova, i modernizam koji podrazumeva formalističku primenu oblikovnih elemenata u komponovanju forme, gde iz primarnog pravilnog kubusa ispada cilindrični volumen na ugaonom delu ulične fasade. Polazište cilindričnog trakta obeležava, naglašavajući vertikalnost, uža traka sa horizontalnom profilacijom maltera postavljena nad ulazom na dominantnoj fasadi kubusa. Moderni izraz odnosi se više na rešavanje zidnih platana, svedenost ukrasa, na primenu odgovarajućih fasadnih materijala i jednostavnih otvora, a manje na organizaciju prostora prema specifičnom programu koji objedinjuje privatnu (stan lekara), poslovnu (ordinacija, sobe za bolesnike) i servisnu (pomoćne prostorije) funkciju. Posle Drugog svetskog rata društvene i vlasničke promene nametnule su novu namenu, te je mali sanatorijum pretvoren u zgradu za stalno stanovanje više porodica, čime je došlo do narušavanja koncepta osnovne funkcije zgrade koja je time izgubila na reprezentativnosti.

"Katarina"

Spomenik kulture izdvaja se arhitektonskim svojstvima kao zapaženo ostvarenje u graditeljskom nasleđu Banje Koviljače, kako izborom mesta na samom obodu parka u centralnoj banjskoj zoni i istaknutim položajem na parceli, tako i oblikovanjem zasnovanim na principima i postulatima akademizma sa eklektičkim pristupom u primeni arhitektonskih i dekorativnih elemenata. Izvanredan izvor za rekonstruisanje istorije promena u prostoru predstavlja tapija u posedu današnjih vlasnika. Na otkrivenom projektu piše da je "Vila Jović" podignuta za Trifuna Jovića. Projektovana je 1932. godine u Tehničkom preduzeću "Renesans" Dragoljuba P. Vukšića iz Beograda. Kuća ima suteren, prizemlje i sprat. Utisku monumentalnosti zdanja doprinosi dominantno dvokrako stepenište sa balustradom, koje vodi na trem sa četiri stuba, nadvišen balkonom. Stambeni prostor kuće koncipiran je na konvencionalan način. U prizemlju su oko centralnog hola raspoređene reprezentativne prostorije salona, trpezarije i radne sobe, kao i monumentalno dizajnirano unutrašnje stepenište. Intimni prostori spavaćih soba i kupatila organizovani su na spratu, a u suterenu su smeštene pomoćne prostorije.

Vila "Danica – Dom Vujića"

Vlasnici poseduju tapiju prema kojoj se vidi da je od 1911. godine parcela menjala vlasnike i bila izgrađivana u fazama. Na "Planu vile za Danicu, ženu Živojina Jovanovića, mašiniste u Banji Koviljači" potpisan je inž. Drag. Stevanović. Ova prizemna građevina, simetrično rešene pravougaone osnove, komponovana je po uzoru na male tipske vile srednjoevropskih banja na prelazu vekova. Rešena je trodelnom podelom sa centralnim i dva bočna rizalita. Zidno platno bočnih rizalita glavne fasade horizontalnom podelom raščlanjeno je na tri dela, tako da je prvi pojas sokl, drugi središnji odvojen natprozornim vencem izvedenim u malternoj plastici, a treći je kalkan sa kružnim otvorom i drvenim trouglastim ukrasnim detaljem. Kuća je imala na središnjem delu glavne fasade otvoren trem sa dekorativnom drvenom ogradom, koji je zatvoren ubrzo po useljenju. Suprotna fasada rešena je tako da je središnji rizalit isturen i završen kalkanom sa kružnim otvorom i drvenim trouglastim ukrasnim detaljem, a bočni rizaliti nadvišeni su horizontalnom ivicom krova. Sokl je izveden od lomljenog kamena.

Vila "Gučevo"

(Vila "Gučevo")

Spomenik kulture sagrađen je kao manji pansion sa sobama za izdavanje gostima Banje. Može se pretpostaviti da je izveden prema tipskim projektima za građevine slične namene, objavljivanim u časopisima srednje Evrope. Jednospratna zgrada je akademski komponovana sa elementima eklektike. Posebno obeležje vili daje glavni motiv kompozicije pročelja – istaknuti trem na stubovima pravougaone osnove, nadvišen terasom sa ogradama od balustera. Trougaoni zabati nad središnjim delom glavne i sporednih fasada ukrašeni su dekorativnim drvenim trouglastim rešetkama. Sokl i stepenište izvedeni su od kamena. Fasade su skromno dekorisane plitkim ispustima u malteru oko prozora i vrata, kao i horizontalnim vencem koji odvaja prizemlje i sprat. U prizemlju i na spratu oko centralnog hola simetrično su raspoređene sobe za smeštaj gostiju. Prema tapiji koju čuva potomak poslednjeg vlasnika vile "Gučevo", može se pretpostaviti da je podignuta u periodu između 1904. i 1907. godine kada je vlasnik imanja bio preduzimač Raka Aćimović. Gardijski oficir kraljeve vojske Milan Kandić kupio je 1923. godine deo zemlje zvane Lučica (parcela 452/1), a 1928. godine još jedan deo imanja na istoj zemlji sa vilom "Gučevo". Kreditom koji je dobio kao nosilac ratnih priznanja i odlikovanja izvršio je obnovu vile "Gučevo" za izdavanje banjskim gostima. Uz vilu su podignute i prateće zgrade, letnja kuhinja, trpezarija i ostave. Posle Drugog svetskog rata društvene i vlasničke promene nametnule su novu namenu, te je kuća za izdavanje soba banjskim gostima pretvorena u zgradu za stalno stanovanje više porodica, čime je došlo do narušavanja koncepta osnovne funkcije, tako da je jedna od najstarijih vila u Koviljači, poznata sa mnogih starih razglednica, neodržavanjem izgubila na reprezentativnosti.

"Sunčica"

(Vila "Sunčica")

U posedu današnjih vlasnika je dragocena dokumentacija za tumačenje istorije ovog zdanja. Prema "Projektu za novu vilu Sunčicu u Koviljači gospodina Milosava Stekića, trgovca iz Beograda" iz februara 1931. godine, utvrđeno je da je potpisani projektant ovlašćeni civilni arhitekt dipl. inž. Žarko M. Pajović iz Beograda. Vila je postakademski komponovana sa izabranim eklektičkim arhitektonskim detaljima i odmerenom primenom dekorativnih motiva – aplicirane reljefne arhitektonske plastike. Ima prizemlje, sprat i mansardu. Prema projektu iz 1972. godine arhitekte Ljubice Jarčev iz građevinsko zanatskog preduzeća "Obnova", izvršena je dogradnja vile "Sunčica" zatvaranjem velike terase i podizanjem nove na veću spratnu visinu, a na koju se izlazi iz potkrovlja. Osim promene izgleda fasada, time je promenjena organizacija unutrašnjeg prostora, te od jednoporodične vile sa javnim prostorijama u prizemlju i spavaćim na spratu nastaju dva odvojena stana.

"Zdravlje"

Spomenik kulture sagrađen je za dr Živana Jakšića, prvog upravnika bolnice u Loznici i lekara Uprave Banje Koviljače, kao manji pansion za smeštaj banjskih gostiju, sa ordinacijom u prizemlju i stanom lekareve porodice na mansardi. Uz vilu su podignute i prateće zgrade (letnja kuhinja, trpezarija, ostave). Ova građevina, razuđeno rešene pravougaone osnove, komponovana je po uzoru na manje tipske sanatorijume srednjoevropskih banja na prelazu vekova. Ima prizemlje, sprat i mansardu. Ulazu u kuću pristupa se iz dvorišta preko prostrane terase. Glavna fasada rešena je petodelnom vertikalnom podelom sa centralnim i dva bočna rizalita. Zidno platno bočnih rizalita glavne fasade horizontalnom podelom raščlanjeno je na tri dela, tako da je prvi pojas sokl, drugi središnji odvojen natprozornim vencem izvedenim u malternoj plastici, a treći je kalkan sa otvorom i ukrasnim detaljem u plitkom obojenom malteru (vreža nad prozorom, a sa strane stilizovana zmija oko štapa, simbol medicine). Natpis sa nazivom kuće raščlanjen je tako da na prvom rizalitu piše: VILA, na drugom centralnom: ZDRAVLjE, a na trećem: DR JAKŠIĆA. Kuća ima na središnjem delu glavne fasade centralni ulazni trakt nadvišen naglašenom kulom, a sa obe njene strane su bočni rizaliti sa prostranim otvorima u prizemlju, dok ih na spratu spajaju balkoni ograđeni kovinama. Dvorišna fasada rešena je višestrukim raščlanjivanjem traktova što je uslovljeno funkcionalnim rešenjem u osnovama. Posle Drugog svetskog rata društvene i vlasničke promene nametnule su novu namenu, te je pansion sa ordinacijom i stanom lekara 1948. godine pretvoren u dom za nezbrinutu decu, a već od 1950. godine u zgradu za stalno stanovanje više porodica. Time je došlo do narušavanja koncepta osnovne funkcije tako da je ovo značajno zdanje, poznato sa mnogih starih razglednica, neodržavanjem izgubilo na reprezentativnosti.

"Cer" ("Desanka")

(Vila "Cer")

Spomenik kulture sagrađen je na uzdignutom platou u centralnoj banjskoj zoni, na nekada kaskadno i parkovski uređenoj parceli. Reprezentativnost zdanja naglašena je prilazom sa širokim stepeništem. Postakademsko oblikovanje vile, zasnovano na eklektičkom pristupu u primeni arhitektonskih i dekorativnih elemenata, do danas nepoznati projektant akcentovao je monumentalnim rešavanjem glavne fasade. Dosledno primenjujući simetriju kao osnovni postulat, autor je središnji deo glavne fasade naglasio portikom sa četiri jaka stuba koji nose prostranu terasu sprata, a bočne fasade jednim manjim tremom sa dva stuba koji nose terasu sprata. U organizaciji prostora prihvaćen je tradicionalni model građanskog stana sa centralnim ulaznim holom, salonima i trpezarijom u prizemlju, spavaćim sobama i kupatilom na spratu i pomoćnim prostorijama, odnosno kuhinjom, ostavama i sobama za poslugu, u podrumu i na tavanu. U vili se u međuratnom periodu odvijao bogat društveni život, uz učešće mnogih poznatih i uglednih građana Beograda, Šapca, Loznice i Valjeva.

Vila doktora Petrovića

Spomenik kulture je jedna od najznačajnijih građevina van parka u Banji Koviljači, podignut za uglednog lekara pedijatra dr Mihajla Petrovića iz Šapca. Doktor Petrović je koristio svoj mali letnjikovac u mesecima kada je u Banji boravio kao sezonski lekar. Pretpostavlja se da je sagrađena na samom početku druge decenije XX veka, na šta ukazuju posredni podaci iz izvora. Harmonično zdanje malih dimenzija i skladnih proporcija uspelo je ostvarenje do danas nepoznatog talentovanog arhitekte. Prizemna građevina sa podrumom i mansardom, na kojoj je soba za devojku, akademski je komponovana sa elementima eklektike. Posebno obeležje vili daje glavni motiv kompozicije pročelja – istaknuti trem na stubovima pravougaone osnove, nadvišen dekorativnom zarubljeno-piramidalnom kupolom sa ukrasnom ogradom od kovanog gvožđa na vrhu. U prizemlju oko centralnog hola simetrično su raspoređene dve sobe za stanovanje sa jedne, i kuhinja i ordinacija sa druge strane. Obrada enterijera upotrebom različitih vrsta kamena, štuko dekoracije, kao i drugi detalji primenjene umetnosti ukazuju na potrebu vlasnika za reprezentativnošću ovog minijaturnog dvorca. Prostrano dvorište oko kuće sa zasadima ukrasnog bilja doprinosilo je prijatnom boravku.