Beograd - centar nove Evrope

BEOGRAD CENTAR NOVE EVROPE

Najnovije specijalno izdanje italijanske geopolitičke revije Limes donosi i novi “plan za povezivanje jadranskog dela Balkana sa Evropom”. Jer je kako se ističe u tekstu koji je potpisala naučni koordinator Limesa, Margerita Paolini „u neodložnom je interesu Italije da spreči da region koji za nju ima veliki strateški značaj bude potisnut u drugi plan". To će se postići povezivanjem Balkana i Jadranskog sistema sa tri važna evropska mora: Baltičkim, Crnim i Sredozemnim, što podrazumeva i preusmeravanje investicija upravo u ovaj deo Evrope. Samo EBRD u projekte u oblasti transporta “od centralne Evrope do centralne Azije” namerava da uloži 25 odsto svog portfolija od 80 milijardi evra, najavio je potpredsednik EBRD, Fabricio Sakemoni.

0 inoviranim interesima Italije u regionu svedoči i podatak da je ovaj broj Limesa izašao istovremeno na srpskom i italijanskom u Italiji i u Srbiji u kojoj postoji već godinu i po dana posebna redakcija za jugoistočnu Evropu koja pravi časopis pod nazivom Limes plus i da je predstavljen na upravo završenoj privredno-kulturnoj manifestaciji Italija u Beogradu 2005. godine. Tim povodom u Beogradu je dva dana boravilo preko hiljadu italijanskih privrednika, bankara i ministara.

Limes je 1992. godine pokrenuo Lučo Karačoloolo svojevremeno autor ideje o “Euroslaviji”, a revija je postala nezaobilazno štivo pri izučavanju novih evropskih geostrateških trendova. Direktorka Limesa plus Adele Macola je na promociji specijalnog broja u Beogradu rekla da je prioritet Italije oživljavanje Jadranske regije i Balkana kao njenog zaleđa. Otpočinje novi poduhvat koji se odnosi na otvaranje svetskih koridora preko Jadranskog mora i oživljavanje cele Mediteranske regije. Autori tekstova su ličnosti iz italijanskog političkog i ekonomskog života, a jedan od potpisanih je i ministar spoljnih poslova Italije, Đanfranko Fini.

Izgubili smo nadu u budućnost Balkana ali se pojavljuju novi nagoveštaji koji govore o tome da bi događaji mogli da krenu u pozitivnom pravcu. Planovi za dalje proširenje EU imaju ozbiljne posledice jer je integracija Balkana u EU postala „uslov bez koga se ne može".

Za Srbiju je posebno značajno zeleno svetlo Turskoj za ulazak u EU jer Turska želi da obnovi saradnju sa svojim starim balkanskim korenima gde centralno mesto zauzima upravo Beograd. Beograd može prema ocenama italijanskih eksperata da bude i središte pojasa Jadran-Baltik i Jadran-Crno more koristeći svoj povoljan položaj na obali Dunava jer ga to neposredno povezuje i sa crnomorskom oblašću, a posredno i sa severom, kanalom Rajna-Dunav. Beograd je povezan i sa Egejskim sistemom jer ima dobre veze sa Solunom.

Beograd je kako je istakla Paolini u Beogradu u isti mah neposredno povezan kako sa Solunom, tako i sa Barom. I najzad, glavni grad Srbije je povezan sa 4 velike evropske pomorske oblasti: sa Crnim morem, sa jadransko-jonskim vratima, sa Egejskim i Severnim morem. I dodala da oživljavanjem Jadranske regije i Balkana, svi putevi vode u Beograd.

POSREDNIK U EU

Region ima poseban položaj i Evropska komisija to počinje da shvata. Balkan je ponovo aktuelan jer se mora naći sveobuhvatno rešenje za svih pet zemalja zapadnog Balkana: Hrvatsku, Albaniju, Makedoniju, Bosnu i Hercegovinu, Srbiju i Crnu Goru. Ali, budućnost Balkana neće toliko zavisiti od naklonosti EU prema ovom regionu koliko od unutrašnjeg razvoja pojedinačnih zemalja na toj teritoriji jer će se one u narednim mesecima suočiti sa značajnim odlukama, istakla je Paolini. I dodala da Jadranski sistem može da donese spas Balkanu, i obratno, Balkan može da se pokaže kao spas za Jadranski sistem. To je paradoksalno, ali u skladu sa logikorn delotvornosti. I zaista ukoliko jadranska oblast želi da se poveže sa Baltikom, put neminovno vodi preko Balkana. Isti je slučaj i ako Jadran hoće da se poveže sa Crnim morem. A Balkan, opet, u ulozi posrednika izmedu delova EU, zbilja postaje deo evropskih procesa i velikog sredozemnog izazova.

Što se Srbije tiče ona će morati neposredno da se suoči sa rešavanjem statusa Kosova oko koga ,,nema više vremena za gubljenje. ,,U svakom slučaju potrebno je da se založimo za rešenje koje će se uklopiti u širi okvir novih preraspodela na Balkanu, gde će se voditi računa o svim nerešenim pitanjima", najavljuje Paolini. Ona

smatra da bi Beograd morao da prihvati neumitnu nezavisnost Kosova i da iz pregovora izvuče za sebe što veću dobit, kako na unutrašnjem tako i na međunarodnom planu. Kao prvo ta nezavisnost bi morala da bude uslovljena garantovanjem bezbednosti i borbe protiv kriminala, a kao drugo morala bi da podrazumeva snažan proces decentralizacije upravljanja. Osim toga Beograd može da dobije i pravo na posebne veze sa Republikom Srpskom. Ali, pre svega može da dobije sigurnost da će preko Crne Gore i dalje imati izlaz na more, da će taj izlaz dobiti i medunarodne infrastrukture koje bi Srbiju vratile u središte puteva koji vode preko Balkana. Za Srbe su od posebne važnosti Koridor 10 i povezivanje puta Beograd-Bar sa evropskom mrežom puteva."

Naravno i ostale zemlje imaju još veće probleme i dileme, ali posle njihovog pojedinačnog apostrofiranja, Paolini zaključuje da je jedino rešenje da zapadni Balkan ne bude potisnut u drugi plan „ da se on u potpunosti uklopi u Jadranski sistem”. Za Srbiju je naravno od životne važnosti osovina Beograd-Bar koja kako se vidi neće biti dovedena u pitanje i ako se održi referendum u Crnoj Gori i ova druga članica državne zajednice postane samostaina država.

PROTIV PODELE NA EVROPSKI SEVER I JUG

Jadran bi mogao da ostane izolovan samo ukoliko bi se značajan pomorski transport energenata iz istočnog Sredozemlja sve više preusmeravao preko Egejskog i Jonskog mora, u Tirensko i u Atlantik. Osim toga u suvozemnim vezama glavne spone izmedu istoka i zapada idu preko Koridora 5 i pomerene su severno od sredozemnog pojasa. Reč je o ekonomskoj i geopolitičkoj težnji da se izbegne jadransko-sredozemna regija podelom EU na dva jasno razdvojena područja: sever i jug, jedno sa gušćim, a drugo sa ređim saobraćajem. U nedostatku sredstava za izgradnju odgovarajućih infrastruktura. Pogotovo u sredozemnom području, ovo stanje prema svim ocenama može da se promeni jedino snažnim delovanjem zainteresovanih zemalja sa ove teritorije. Zbog ove podele na sever i jug deo Balkana je ponovo postao ničija zemlja. Ta izolacija bi mogla dodatno da se poveća ulaskom u EU Bugarske i Rumunije jer one već teže da se čvršće povežu sa srednjom i severnom Evropom, zanemarujući područje Jadrana, smatraju italijanski geostrateški eksperti.

Upravo zbog ove neposredne opasnosti italijansko Ministarstvo privrede organizovalo je dva skupa u decembru 2004. i maju 2005. godine posvećena oživljavanju zamisli da Koridor 5 ide preko Trsta i Rijeke. Naporedo sa tim Evropska komisija razmatra mogućnost neposrednog umrežavanja evropskih puteva na pravcu severna EvropaSredozemlje, preko jadranskog priobalja, osovinom Trst-Ljubljana-Zagreb-Budimpešta-Gdanjsk, a to je pravac koji bi povezao Jadransko i Baltičko more.

Kada je reč o centralnim i južnim krajevima jadranskog dela Balkana Ministarstvo privrede Italije namerava da se založi za izgradnju puta koji bi povezao osovinu Bar-Beograd-Temišvar, a koji se oslanja na naporedni grčki

projekat pod nazivom Hyperb-Helenic Plan for the Reconstruction of the Balkans (2002-2006), a odnosi se samo na kopneni put. U tom cilju Grčka je najavila finansiranje putne infrastrukture u Srbiji i Albaniji.

Na predlog za izgradnju putnog pravca Beograd-Bar nadovezuje se zamisao o osposobljavanju deonice autoputa Makedoniji i Albaniji u okviru Koridora 8, ali se čini da plan nema jako uporište u sveukupnoj strategiji EU Plurimodalni koridor 8 međutim izgubio je status evropskog projekta i sveden na lokalni nivo u martu na sastanku Visoke grupe ministara za saobraćaj EU. Jedini značajan evropski predlog koji se odnosi na južni Balkan predstavlja deonica Koridora 10 Beč-Solun-Sofija.

Upravo to je razlog što se u Italiji koja bi odigrala glavnu ulogu u realizaciji ovog plana radi na strategiji novog povezivanja jadranske oblasti sa celim svetom, kaže urednica Limesa i dodaje da je osnovni zadatak “da se oživi mreža veza koja je već uspostavljena i da se ona učvrsti”. Tako što će se prilagoditi širem strateškom okviru gde bi se vodilo računa o više presudnih ekonomskih i geopolitičkih činilaca. To se prvenstveno odnosi na stvarnu opasnost da Jadranski sistem potisnu nova kretanja koja se mogu predvideti duž sledeća tri pravca: pravac koji bi povezivao baltičku oblast sa Crnim morem, zatim pravci koji povezuju Crno more sa istočnim Sredozemljem, a preko Egejskog mora i najzad budući sredozemni tokovi duž osovine jug-istok-zapad koji podrazumevaju prevoz energenata i roba iz oblasti koje su deo Evropskog programa za susedstvo (ENP) u zapadnu Evropu i na Atlantik.

ITALIJA „NOSILAC RADOVA"

Upravo je to razlog da se stvori tako gusta mreža veza koja će ne samo spajati susedne obale Jadrana nego ići na istok preko Balkana, na sever preko EU i na jug preko Sredozemlja. Italijanski eksperti ocenjuju da treba pronaći nove putne pravce da bi se jadranska oblast povezala sa svetom tako što bi se njen ekonomski i politički proboj širio i na sever i na jug dok bi se njene poprečne veze prostirale ne samo ka istoku već i ka zapadu (autoputevi duž obale Tirenskog mora i pravac: Livorno-Barselona, koji potom stremi ka severozapadnoj Africi. Na taj način bi se jadranska regija povezala sa oblastima koje se u evropskom žargonu nazivaju “susedstvom” jer se graniče sa EU i stoga imaju posebne, povlašćene veze sa njom. Za ovu trasu bi tokom 2006. i 2007. godine važnu ulogu mogao da ima Stručni sekretarijat za jadransku oblast sa sedištem u Ankoni a u okviru programa EU za razvoj izvan njenih granica.

U tom strateškom okviru, njegova ovlašćenja da bude “pokretač izgradnje mreža” dobijaju na značaju. Sekretarijat će morati da deluje u pravcu sveopšteg povezivanja svog sistema sa svetom, nezavisno od još uvek neizvesne brzine kojom se ove oblasti budu priključivale EU ili bar povezivale s njom. Osim toga takav pokretač izgradnje mreža koje će prostorno stremiti ka oblastima sa većom konkurentnošću, u potpunosti odgovara novim načelima o zalaganju koje EU zahteva od oblasti i regija u svom sastavu. Ako se krene u pojedinosti ovog plana osnovni novi pravac bio bi pojas jadranska oblast-baltička oblast a Ministarstvo privrede Italije je odredilo sledeće strateške puteve na ovom pravcu: severni čvor (Trst-Rijeka što je preko Hrvatske veza sa Koridorom 5) i južni čvor (Bar-Beograd što je veza sa krakom Temišvar-Budimpešta). Krajnji ishod je saobraćajni čvor Gdanjsk kao višestruki partner u programima EU za baltički pomorski region i CADSES. Ocenjuje se da jadranska oblast može da odigra ulogu pokretača izgradnje mreža i partnerskih odnosa izmedu Baltika i Sredozemlja posredstvom svog balkanskog dela. Tako bi bile zadovoljene potrebe tih oblasti čija je zainteresovanost za povezivanje

izmedu severa i juga porasla posle proširenja EU. To bi istovremeno omogućilo oživljavanje interesa za jačanjern uzajamnih veza izmedu Baltika i Jadrana, preko istočnog i kopnenog dela Balkana, a obuhvatilo bi i područja koja će se u budućnosti priključiti EU kao i oblasti koje će biti u njenom susedstvu. Strateško delovanje bi se odvijalo preko tri strateška pravca: severni (Trst-Rijeka-Zagreb-Budimpešta-Košice-Gdanjsk-Viljnus-Riga), gde bi Trst postao polazište kružnog toka u jadranskoj oblasti koji bi vodio na jug preko dva uzdužna pravca - istočnog i zapadnog - a posebno bi obuhvatio one tačke razvoja koje pokreće Zakon 84 za Balkan.

SVE VAŽNIJI SOLUNSKI ČVOR

Zatim južni pravac namenjen oživljavanju balkanskog zaleđa, koristeći postojeća partnerstva u Albaniji i Vojvodini i uspostavljajući nove veze sa crnogorskom obalom (Bar-Beograd-Temišvar). Oblast bi obuhvatila i obalu Pulje, Dubrovnik kao središte razvoja i teritorijalno povezivanje sa Dračom i Valonom. Ovaj pravac bi preko kraka Temišvar-Budimpešta mogao da postane priključak za još jednu oblast - Karpatski čvor. Karpatski čvor najavljuje proširenje na nove teritorije koje će ući u sastav EU (Rumunija) i na oblasti koje otvaraju put za razvijanje geopolitike susedstva (Ukrajina).

Do ove spone izmedu Slovačke, Mađarske, Rumunije i Ukrajine može da se dođe sa severa pravcem Viljnus-Budimpešta, sa zapada pravcem Trst-Budimpešta i najzad sa juga Bar-Beograd, a odatle preko Vojvodine do Mađarske. Ne treba zanemariti ni mogućnost da se ovim projektom obuhvati i ruski deo Baltika, jer se već pripremaju konkretni potezi u tom cilju. U novembru ove godine u Ankoni će se održati susret jadranskih i baltičkih teritorijalnih ustanova kao i predstavnika srednjoevropskih oblasti koje ih povezuju kako bi se pokrenula prva faza stvaranja ove mreže, najavljuje Paolini. Namera je, ističe ona, da te organizacije sklope sporazume o zajedničkim poduhvatima koji bi obuhvatili i oblasti u susedstvu EU (od Ukrajine do Rusije). Što se tiče kvadranta Jadransko more - Crno more tek bi trebalo da se napravi strateški plan za prostorno povezivanje sa oblastima koje će biti obuhvaćene širenjem EU prema Crnom moru i njenom politikom susedstva prema istoku.

Povoljna je okolnost kako se ocenjuje i sve veća uloga Egejskog čvora čije je središte Solun kao spona između ovih novih centara s jedne i Jonskog mora i istočnog Sredozemlja s druge strane. Osnovni cilj će biti da jadranska oblast kao sistem nađe mogućnosti da se uklopi u novu evropsku logistiku, vodeći računa o svojstvima i postojanosti tokova i o novirn središtima pažnje koja će se razviti u njenim istočnim i jugoistočnim oblastima.

Ova okolnost povoljna je i u svakom slučaju za Srbiju jer pretpostavlja u cilju razvoj trgovine u ovoj oblasti izgradnju trgovačkih centara duž pravca Bar-Beograd-Temišvar-Konstanca, čime bi se Jadranski sistem približio Ukrajini i njenoj luci Odesa, kao i duž pravca Bar-Beograd-Sofija-Solun (deonica Koridor 10 jedinog balkanskog koridora koji Komisija EU priznaje kao sveevropski). Ako se razviju ovi pravci stvoriće se mreža koja se dopunjuje sa sistemom predviđenim grčkim projektom “Hyperb”, a nije mu konkurencija. Na drugom pravcu treba uskladiti kapacitete Luke Bar sa kapacitetima Drača, albanskog pristaništa koje Grčka, putem Solun-Tirana povezuje sa osovinom Egnacia.

U okviru odlučne politike - međunarodnog i teritorijalnog povezivanja koju omogućuje nova evropska politika prema susedstvu trebalo bi da jadranska oblast izgradi mrežu veza između gradova, univerziteta i trgovačkih komora kako bi uspostavila dinamične odnose sa oba dela Sredozemlja i skrenula pažnju na značaj Jadrana za celo Sredozemlje, ističe Paolini.