Dva veka statistike - nabolje je bilo 1979. godine

Istorija moderne srpske države počinje Prvim srpskim ustankom 1804, a prvi opšti popis stanovništva Srbije datira iz 1834. godine, kada je na području beogradskog pašaluka i nahija pripojenih godinu dana ranije bilo ukupno 668.592 stanovnika. Poređenja radi, na poslednjem popisu, 2002. na istom prostoru, na kojem je prvi popis sproveden pre 168 godina, registrovano je nešto više od četiri miliona stanovnika (4,04 miliona). Na jednom od sledećih popisa, 1874, registrovano je i koliko čeljadi ima u svakom domaćinstvu (kući): u proseku po šest osoba, dok je sadašnji prosek 2,86.

Popis iz 1859. registruje 8%, a iz 1874. deset odsto gradskog stanovništva (sada 56%). Isto tako, 1866. Srbija je imala samo četiri procenta pismenih, od toga u selima 1,7. Daleke 1900. najbrojnija grupacija stanovnika bila je u starosnoj dobi do 5 godina, 1921. to su nešto starija deca, od 10-14 godina, dok je prema popisu iz 2002. u Srbiji najviše osoba u starosnoj dobi od 45 do 49 godina! U vezi s tim, pominjemo podatak da je 1921. prosečna starost stanovništva Srbije bila oko 28 godina, a sada je iznad 40!

Republički zavod za statistiku nedavno je objavio knjigu "Dva veka razvoja Srbije – statistički pregled" u kojoj su navedeni i podaci o izborima. Prvi statistički obrađeni potiču iz 1903. Tada su pravo da biraju imali punoletni muškarci (navršena 21 godina), ali samo oni koji su plaćali određeni godišnji iznos poreza. Biračko telo je zato obuhvatalo tek oko četvrtine ukupnog stanovništva. Za poslanika je mogao da bude izabran muškarac ne mlađi od 30 godina života koji je znao da čita i piše. Posle Prvog svetskog rata ukinut je imovinski cenzus, ali je izborno pravo postalo opšte – i za žene i muškarce (sa navršenih 18 godina) – tek posle Drugog svetskog rata!

Beležimo i podatak da je 1866. godine, na tadašnjem prostoru Srbije bilo ukupno 1,21 milion radno aktivnog stanovništva, ali je od toga njih oko milion i sto hiljada radilo u poljoprivredi. U industriji i zanatstvu bilo je šezdeset hiljada, u trgovini devetnaest hiljada, u javnim službama 14.000.

Prema popisu iz 2002, od 2,6 miliona radno aktivnih stanovnika u centralnoj Srbiji i Vojvodini, u poljoprivredi ih je radilo 582.000, ali je zato trgovina doživela apsolutni rekord sa 391.000 (industrija 712.000). Zanimljivo je da Srbija u poslednje vreme beleži veliki pad broja privredno aktivnih stanovnika: u centralnoj Srbiji i Vojvodini 1981. bilo ih je ukupno oko tri i po miliona, a na poslednjem popisu 2002. godine 2,64 miliona! Ova promena se dovodi u vezu s procesima tranzicije (smanjenje broj zaposlenih), ali i s velikim smanjenjem broja onih koji rade u poljoprivredi (sa 1,4 miliona 1981. na 582.000 u 2002 godini). Zbog zatvaranja mnogih fabrika i proglašenja zaposlenih za prekobrojne, zanimljivi će biti podaci o kretanjima radno aktivnih na popisu 2011. godine

Statistički pregled beleži i iznose zarada i nadnica. Statističar profesor dr Miodrag Nikolić, jedan od inicijatora objavljivanja dvovekovnog statističkog pregleda, kaže da su iznosi zarada od pre vek i po ostali zabeleženi zahvaljujući sudskoj evidenciji. Registrovano je tako da su 1863. godine nadničari radili za 1,08 dinara, kopači za 1,09, kosači za 1,54, a zidari za 1,77. Dvadeset godina kasnije nadnica je svima bila veća za dinar, dinar i po. Od 1920. godine statistika beleži i indekse realnih nadnica koji pokazuju da su već 1930. one porasle, u odnosu na 1920, dva i po puta i na tom nivou se uglavnom zadržavaju u periodu između dva svetska rata. U drugoj polovini prošlog veka indeks realnih zarada takođe brzo beleži rast: godina 1953. registrovana je sa indeksom 100, deset godina kasnije taj indeks je 169, a 1979. godine – 352 i tada je postignut apsolutni rekord. Međutim, posle pomenute godine realna zarada se smanjuje, tako da "čuvene" hiperinflacione 1993. beleži 47, što znači da smo te godine imali dvostruko niži standard od onog 1953! Tokom cele prošle decenije taj indeks je zapravo bio na nivou onoga iz pedesetih godina prošlog veka, da bi tek 2007. dostigao trostruku vrednost brojke iz 1953. godine. Pregled brojki otkriva i veliki zastoj svih izgradnji tokom prošle decenije.

Jedna od specifičnosti ovog dvovekovnog statističkog pregleda jeste povremena neuporedivost podataka, jer je Srbija tokom dvovekovnog razvoja često menjala teritoriju koja je bila obuhvatana popisima stanovništva i imovine. Tako su za period od 1815. do 1914. navedene četiri različite karte Srbije (oslobađanje teritorija od Turaka). Godine 1918. reč je o petoj promeni granica (prisajedinjenje Vojvodine), 1919. o šestoj (jugoistok Srbije i zapadni deo Kosmeta). Godine 1929. teritorija sadašnje Srbije obuhvatala je pet banovina, tako da podaci opet nisu bili uporedivi. Najzad, na popisima 1991. i 2002. nedostaju podaci o Kosovu i Metohiji, tako da je današnju Srbiju statistički opet teško porediti s nekim ranijim vremenima.

(Napomena: tekst je u potpunosti preuzet iz lista "Politika" od 19.01.2010.)