Počeci hemije u Srbiji

Institut za hemiju, tehnologiju i metalurgiju (IHTM) osnovan 1961. godine od strane Izvršnog veća NR Srbije, tri fakulteta Univerziteta u Beogradu (Prirodno-matematički, Tehnološko-metalurški, Farmaceutski) i četrnaest radnih organizacija sa cele teritorije Srbije, nastavio je tradicije Državne hemijske laboratorije, koju je 1859. godine osnovao Knez Miloš Obrenović.

Dokument kojim knez Miloš Obrenović uspostavlja Državnu hemijsku laboratoriju

SOVETU KNjAŽESTVA SRBSKOG
Ja sam odobrio i na izvršenje poslao zaključenje Soveta odp 19 tek. mes N° 1693 da se pri Popečiteljstvu vnutreni Dela u odelenu Saniteta ustanovi jedna mala laboratorija i otvori jedno zvanie Praviteljstvenog Kemika s godišnjom platom od 600 talira

Miloš Obrenović

n° 4782

21. oktobra 1859. god
u Beogradu
Knjažeskij Predstavitel
Popečitelj Inostr. Dela
Palkovnik Kavaler
I. V. Raković

Ipak, počeci hemije u Srbiji znatno su stariji. Još 1833. godine Knez Miloš Obrenović je počeo da šalje srpske mineralne vode na analiziranje u Beč da se “ustanovi za koje bolesti se mogu koristiti, kao i sa kojim od tih mineralnih voda se mogu lečiti nerotkinje”, a već od 1837. godine analize srpskih mineralnih voda vrše se u Državnoj apoteci od strane državnog apotekara Pavla Ilića. Pavle Ilić je, pored apotekarskih poslova, obavljao i druge poslove i bio jedini čovek sa tim znanjima, pa kada je Knez Miloš Obrenović “ustanovio” 1859. godine “Državnu hemijsku laboratoriju” za izvršavanje prekih sanitetskih potreba”, za prvog državnog hemičara postavio je Pavla Ilića, bivšeg državnog apotekara.

Postoji i anegdota kako je Knez Miloš došao na ideju da osnuje Državnu Hemijsku laboratoriju. Naime, Knez Miloš Obrenović, kao bogat čovek, posedovao je više konja, a u svojoj službi imao je i “knjaževskog” opančara. Dešavalo se da povremeno dođe do uginuća konja, a da ovaj prethodno nije pokazivao znake oboljenja. Kako se Knez Miloš u poznijim godinama često nalazio u Beču, o ovom svom problemu razgovarao je sa viđenijim ljudima, i oni su rekli da postoje “neki hemičari”, koji bi možda mogli da mu taj problem reše. Prvom prilikom kada je konj uginuo, Knez Miloš je dao nalog da se utroba konja pošalje u Beč. Uskoro je dobio odgovor da je konj uginuo jer je otrovan ćirišom, koji je služio kao lepak za kožu za opanke. Bilo je sada jasno da je konje trovao “knjaževski opančar”. Kako je opančar završio nije poznato, ali je navodno posle toga Knez Miloš Obrenović dao da se osnuje Državna hemijska laboratorija “u kojoj bi se vršile sudske ekspertize i analize mineralnih voda”.

Prvi državni hemičar Pavle Ilić je 1861. godine dao zakletvu da će poslove državnog hemičara obavljati valjano.

Ukaz о postavljenje Pavla Ivića za državnog hemičara

UKAZ
POPEČITELjSTVU VNUTRNI DELA
Na predstavlenje Popečiteljstvu vnutreni dela odl. 29 pr. Sn° 1814 postavljaem Pavla Ilić, bivš. apotekara za Praviteljstvenog Hemika
Miloš Obrenović

Vn° 4955

21. oktobra 1859. god
u Beogradu
Knjažeskij Predstavitel
Popečitelj Inostrani Dela
Palkovnik Kavaler
I. V. Raković

Zakletva koju je Pavle Ivić dao 1861.

Ja, Pavle Ilić stupajući u državnu službu zaklinjem se svemogućim Bogom, pred svetim krstom i na Evangelije, da ću vladašnjem Knjazu Mihajlu M. Obrenoviću III, veran biti, da ću se Ustava, Zakona i Uredaba Zemaljskih pridržavati, da ću moje zvanične dužnosti po uredbenim propisima i zakonskim kanonima predpostavljenimi vlasti točno, revnosno, i savesno odpraljati; da ću zvaničnu tajnu tvrdo hraniti, i da ću se svakog dela kloniti koje bi interesima Praviteljstva i naroda protivno bilo, i tako da mogu o tom odgovor dati na njegovom strašnom sudu.

2og Marta 1861 God.

Pavle Ilić
u Beogradu

Državna hemijska laboratorija nalazila se prvo u prostorijama Državne apoteke, a zatim u laboratoriji Liceja. 1882. godine na uglu Kralja Milutina i Njegoševe ulice podignuta zgrada za potrebe Državne hemijske laboratorije. Bila je to, u to vreme, prostrana i moderna građevina. Sprat je dograđen 1928. godine.

Zgrada je podignuta da bude mesto gde će biti “skup svih hemičara Srbije”. U svom trajanju od preko jednog veka, u ovoj zgradi se odvijao život hemije i odslikavao ne samo razvoj hemije, već i razvoj srpske kulturne istorije u opšte. U ovoj zgradi osnovano je Srpsko hemijsko društvo i u njoj je održavalo svoje sastanke sve do Prvog svetskog rata. Preko sto godina zgrada Državne hemijske laboratorije služi hemiji.

Tako je počelo.