Mašina iz Rimskog bunara - Kako su se Austrijanci pre tri veka u Beogradu snabdevali vodom

Ovih dana navršiće se 300 godina otkako su trupe eugena Savojskog 16. avgusta 1717. zauzele Beograd i od Turaka na duže vreme preuzele upravljanje gradom. Tada je naš grad od neugledne turske kasabe pretvoren u vrlo interesantnu baroknu varoš kojom je dominirala tvrđava, za koju kažu da je tada bila najmoćnija u svojoj istoriji.

Veoma bitan deo tog utvrđenja bio je Rimski bunar, kolosalna građevina duboka oko 60 metara, koja i danas izaziva ogromnu radoznalost kod posetilaca.

Novosti su o tome razgovaraju sa arheologom Radetom Milićem, ekspertom tima Undergrad. Ova grupa istraživača, zajedno sa stručnjacima JP Beogradska tvrđava, pokušala je da uđe u trag jednoj neobičnoj napravi pomoću koje je izvlačena voda iz ovog neobičnog bunara.

- O ovom periodu razvoja Beograda još uvek postoji maglovita istorijska predstava - počinje priču Milić.

- Nekoliko decenija nakon preuzimanja grada, arhitekte, inženjeri i generali Habzburške monarhije stvarali su od orijentalnog grada evropski barokni Beograd. Retki tragovi ovih građevina sačuvani su i danas se mogu videti na Beogradskoj tvrđavi. Mnogi planovi, crteži i podaci, razbacani po naučnoj građi, više postavljaju pitanja nego što daju odgovore. Trebalo bi do kraja rasvetliti ulogu Baltazara Nojmana, genijalnog nemačkog baroknog arhitekte, kojeg najviše pamtimo jer je njegov lik bio na novčanici od 50 maraka.

Upravo je Nojman u doba izgradnje nekoliko godina boravio u Beogradu. Tokom ovog perioda izgrađen je i Rimski bunar koji već vekovima inspiriše i zastrašuje stanovnike grada. Mnoge tajne ove grandiozne građevine možda nikada neće biti do kraja otkrivene. Jedno od pitanja koje muči istraživače Beograda je način na koji se voda izvlačila iz bunara.

- Vojni garnizon i brojna posada tvrđave morali su da se snabdeju velikom količinom vode, pogotovo tokom eventualne neprijateljske opsade, kada bi ostali izvori vode mogli da budu zatvoreni ili zatrovani - objašnjava Milić.

- Bunar je do vode dubok oko 40 metara, što je jednako visini zgrade od nekih 12 spratova. Bilo bi teško zamisliti da se voda podizala vedrima, a put spiralnim stepenicama do dna, i povratak naviše pod teretom bio bi preveliki napor.

Naučnici prethodne generacije bavili su se ovim problemom. Todor Stefanović Vilovski, koji je među prvima proučavao barokne tragove Beograda krajem 19. veka, pominje veliku mašinu koja je služila da se voda izvlači na površinu.

- Bunar je zvanično pušten u rad 1731. godine, montiranjem velike mašine, kako je Vilovski pronašao u dokumentima Ratnog arhiva u Beču. Nekoliko starih putopisa i planova iz 18. veka opisuju bunar i pominju "veliku upotrebljivu vodenu mašinu sa više cevi". Pošto je bio od drveta, tragovi ovog mehanizma su odavno istrunuli ili spaljeni tokom mnogih prohujalih ratova. Nama je ostalo da se upitamo kako je ovaj mehanizam mogao da izgleda...

U biblioteci Matice srpske u Novom Sadu ostao je sačuvan crtež mehanizma koji je namenjen za duboke bunare u velikim tvrđavama. Crtež potiče iz vremena kada se u izvorima pominje mašina Rimskog bunara.

- Natpis koji stoji uz sam crtež govori da nije pravljen za neki poseban bunar - petrovaradinski ili beogradski, nego da je plan mehanizma opšti za sve duboke bunare tog doba - objašnjava dalje Milić način razmišljanja i istraživanja Undergrada.

- Šema je urađena prilično detaljno, a kolorisana je u različitim bojama - od žute za drvo do plave, koja je obeležavala vodu. Raspored elemenata mašine koja se nalazi na mogu se potpuno uklopiti u beogradski Rimski bunar.

Naučnici podsećaju i na još jedan, zaboravljeni tekst iz lista Starinar iz 1952. godine. U njemu autor Dragan M. Jovanović objašnjava kako je ovaj složeni sklop funkcionisao. Otvorena okna između spiralnih stepenica i bunara nisu služila samo za osvetljenje i ventilaciju, već su imala i funkciju da nose tešku drvenu konstrukciju mehanizma. Duž celog tela kružnog bunara, od vrha do samog dna, protezale su se tri vertikalne grede pričvršćene za zid. Grede su su služile da drže parove paralelnih drvenih cevi u kojima su se nalazili klipovi. Dok je klip u levoj cevi kretao nagore, klip u desnoj cevi se u isto vreme pomerao nadole, što je omogućavalo neprekidan tok vode.

Voda se pumpanjem jednim parom cevi teoretski mogla izvući do visine od najviše pet metara. Zbog dubine bunara morali su da na nekoliko metara da postoje valovi, posebna korita u kojima je jedan par cevi dopremao vodu, koja je potom sa drugim parom cevi prenošena na viši nivo i tako nekoliko puta do vrha bunara.

Pokretanje klipova u cevima bilo je moguće preko niza poluga na svakom nivou koje su međusobno bile povezane gvozdenim šipkama. Pomeranjem gornje, najviše poluge, sve ostale bi se u isto vreme pokretale. Visinski razmak između otvora u Rimskom bunaru je oko tri metra, što bi značilo da je u bunaru bilo montirano 12 pari cevi i isto toliko korita za prelivanje vode. Kroz iste otvore na Rimskom bunaru moglo se lako prići delovima mašine, cevima, polugama i koritima, kako bi eventualno bili popravljeni.

- Uz posredovanje JP Beogradska tvrđava upoznali smo Miroslava Kneževića, 3D umetnika koji je vešto rekonstruisao Rimski bunar - nastavlja Milić.

- Tokom izrade rada predložili smo autoru da mehanizam, koji je bio modelovan i animiran u programima za 3D grafiku, postavi u virtuelnu rekonstrukciju.

Mašina koja je postavljena unutar bunara bila je najsavremenija tehnologija tog vremena. Izgradnjom ovog složenog mehanizma možemo reči da je tada Beograd, bar nakratko, zakoračio u industrijsko doba.

UZ pomoć detaljnog opisa skice i naučne analize, Miroslav Knežević je potpuno "vratio" mehanizam i virtuelno ga oživeo u bunaru.

- Kuriozitet ovog projekta je i činjenica da su kompletan 3D model i scena implementirani u UE4 game engine, koji se trenutno smatra jednim od najsavremenijih 3D igračkih motora. Tako da je moguće kretati se kroz prostor u realnom vremenu (poput igre), uz vrhunski kvalitet grafičkog prikaza.

Kroz rekonstrukciju bunara posetilac sada može da se prošeta pod svetlima baklji i da vidi kako je ovaj mehanizam nekada izgledao.