(E Magazin) Radovan Lazić (1834–1884), prosvetiteljski duh valjevskog trgovca

PROSVETITELJSKI DUH VALJEVSKOG TRGOVCA

“Želja je pak moja da ostavim spomen posle sebe i da učinim zadužbinu“


Radovan Lazić (1834–1884), trgovac iz Valjeva, potiče iz vrlo siromašne porodice koja nije bila u mogućnosti da ga školuje, tako da je već sa trinaest godina otišao u Beograd da uči terzijski zanat. Posle tri godine postao je kalfa i ostao da radi u Beogradu. Nakon godinu dana uvideo je da su mu tu mogućnosti za zaradu skromne i vratio se u Valjevo. Stupio je u ortakluk sa jednim imućnim trgovcem, a posle tri godine zajedničkog rada uspeo je da započne samostalnu trgovinu. Budući da je naporno i pošteno radio stekao je ugled u Valjevu, ali i mnoge neprijatelje među drugim trgovcima koji su više negovali zavist nego preduzetnički duh. Zavidljivi pojedinci pokušavali su da mu neosnovano pripišu finansijske i političke špekulacije. Ipak, većina Valjevaca je prepoznala njegovo poštenje i preduzetništvo i ukazali su mu poverenje – terzijski esnaf ga je izabrao za svog starešinu; 1859. godine biran je za starešinu Valjevske crkve, a 1865. za odbornika Valjevske opštine. Za predsednika opštine biran je dva puta – 1867. i 1868. godine. Kada je 1868. god. održana Velika narodna skupština u Topčideru, bio je na njoj poslanik iz Valjeva.


Istorija i tradicija

Tekst je odlomak iz publikacije „Poruke vremena prošlih – Istorija i tradicija filantropije u Srbiji u XIX i XX veku“, izdanje Balkanskog fonda za lokalne inicijative (Beograd, april 2007), www.bcif.org


Prva štedionica u Valjevu

Već kao odbornik, Radovan Lazić se isticao velikim brojem konstruktivnih ideja o mogućnostima za poboljšanje kvaliteta života u lokalnoj zajednici, kao što su uređenje opštinskog zemljišta, pošumljavanje i nabavka prvog šmrka za gašenje požara. Kad je postao predsednik Valjevske opštine, uveo je ono što bi se modernim rečnikom moglo označiti kao medijacija u sporovima oko dugovanja i prepuštao je članovima opštine da to vode, a on se starao da se dogovoreno što pre izvrši.

Najznačajnije što je učinio za Valjevo bilo je osnivanje Valjevske štedionice. Zahvaljujući čestim trgovačkim putovanjima, Radovan Lazić se sa institucijom štedionice sreo prvi put u Pančevu, 1868. godine. Po povratku u Valjevo sazvao je Zbor i obavestio građane o ideji osnivanja štedionice. Ideja je dobro prihvaćena, ali, s obzirom na to da je bilo predviđeno da osnovni kapital od 5.000 dukata bude formiran iz esnafskih kasa, većina članova esnafa nije pristala da se njihov novac uloži u Štedionicu. Zahvaljujući velikoj upornosti Radovana Lazića, Štedionica je ipak formirana 1875. godine. Doduše, njena pravila su nešto izmenjena i njen osnovni kapital je iznosio 1.000 dukata, a sakupljen je prodajom akcija i deonica. Lazić je bio predsednik Štedionice od njenog osnivanja pa sve do svoje smrti.




Književni fond

Kada je uvideo da mnogi njegovi korisni predlozi ne mogu da se ostvare zbog već poslovične nesloge u njegovoj lokalnoj zajednici, Radovan Lazić je 1883. godine samostalno osnovao svoj Književni fond. Navedeni podaci ilustruju kako je Lazić ne samo odlučio da formira Fond, već i do detalja osmislio pravila njegovog funkcionisanja. I pored toga, od svih delova Lazićevog testamenta upravo je Književni fond najduže čekao na izvršenje. Naslednici, braća Lazić, 1907. godine su sumom od 1.200 dinara upotpunili glavnicu Fonda do predviđenih 10.000 dinara u srebru. Prve knjige su nagrađene 1908. godine: Život i rad pok. Radovana Lazića profesora Milana P. Zarića i Počeci slovenske istorije profesora M. Tomanovića. Po jedan primerak tih knjiga, u skladu sa tadašnjim pravilima, poslat je Ministarstvu prosvete.

Hronološki, sledeći podaci o Književnom fondu Radovana Lazića nalaze se tek 1924. godine u pismu kojim poglavar sreza Valjevskog izveštava Ministarstvo prosvete – Zadužbinsko odeljenje da u Valjevskoj gimnaziji postoji Književni fond Radovana Lazića, trgovca iz Valjeva koji raspolaže imovinom od 26.953 dinara, da je ta suma „na priplodu” kod Valjevske štedionice i da Fondom rukuje direktor Valjevske gimnazije sa profesorskim savetom. Iz iste godine je i dokument Prve realne gimnazije u Valjevu, kojim se potvrđuje postojanje Književnog fonda Radovana Lazića, trgovca iz Valjeva. Dokument se čuva u Arhivu Srbije u Beogradu.


Tri stotine zlatnih dinara

Braća Lazić, naslednici pok. Radovana, 1931. godine obaveštavaju Nastavnički savet Valjevske gimnazije o izmeni pravila Književnog fonda Radovana Lazića, prema kojima Fond od tada može da nagrađuje i potpomaže izdavanje knjiga na celoj teritoriji Kraljevine Jugoslavije, jer se „naša otadžbina proširila u veliku Jugoslaviju”. Potvrđuju da se nagrada isplaćuje u iznosu od 300 zlatnih dinara o Književnom fondu je obaveštenje koje je direktor Prve realne gimnazije u Valjevu dostavio Ministarstvu prosvete – Zadužbinskom odseku, 7. jula 1941. godine da od 1923. godine nije dodeljivana nagrada iz ovog Fonda, kao i da je 31. decembra 1940. godine, prema podacima iz štedne knjižice kod Valjevske štedionice, budžet Fonda iznosio 75.696.50 dinara. Dalja sudbina ovog Fonda, kao i mnogih drugih, potpuno je nepoznata.

Izvesno je da suma od 10.000 dinara u srebru, koja je predstavljala početni kapital Fonda, nije mogla značajno da unapredi razvoj srpske književnosti, ali zaslužuje posebnu pažnju i poštovanje, jer je Lazić kao čovek skromnog obrazovanja, ali obdaren inteligencijom i odličnim razumevanjem tadašnjih društvenih prilika i razvojnih potreba Srbije, prepoznao važnost ulaganja u kulturu i prosvećivanje. On je shvatio da ukupni napredak države i svakog pojedinca ne počiva samo na sticanju materijalnog već i duhovnog bogatstva. Iako Lazić nije znao za pojam socijalni kapital, praktično je uspostavio osnovu za investiranje upravo u tu oblast.


Zabrana besposličarenja i pijančenja

Radovan Lazić je doneo razne odluke značajne za život lokalne zajednice, kao što su: zabrana besposličarenja i pijančenja tokom radnih dana; organizovanje opštinskih javnih radova koje su obavljali prekršioci prethodne zabrane; podsticanje građana da sami vode računa o javnom redu i miru; sadnja drveća u svim gradskim ulicama; izgradnja školske zgrade o trošku opštine Valjevo u kojoj je otvorena niža gimnazija i druge aktivnosti. Neke od njegovih ideja, kao što je osnivanje Sirotinjskog fonda opštine Valjevo, koji bi na osnovu dobrovoljnih priloga građana podržavao školovanje dece bez roditelja, nisu realizovane jer njegovi imućni sugrađani nisu iskazali praktičnu spremnost da ulažu u takav fond.



Autor je menadžer projekta za filantropiju,
Balkanski fond za lokalne inicijative – BCIF


Poziv na pretplatu www.emagazin.co.yu