Šta ostaje ljudsko u doba vještačke inteligencije? - Granice algoritamskog odlučivanja

Razvoj vještačke inteligencije potvrđuje da savremene tehnologije nijesu neutralni instrumenti. One ne preoblikuju samo način na koji ljudi rade i obavljaju svakodnevne aktivnosti, već utiču i na procese odlučivanja, raspodjelu društvene moći i pristup informacijama. Zbog toga se pitanje vještačke inteligencije ne može svesti na razmatranje njene tehničke efikasnosti, tržišne konkurentnosti ili dinamike inovacija, već zahtijeva istovremeno etičko i pravno razmatranje, piše u autorskom tekstu dr Sanja Grbović, saradnica u nastavi na Pravnom fakultetu Univerziteta Crne Gore.

Iz potrebe da se tehnološki razvoj usmjeri prema univerzalnim vrijednostima nastao je Rimski poziv za etiku vještačke inteligencije. Dokument je potpisan 28. februara 2020. godine, u Rimu, na kongresu "RenAIssance- Za vještačku inteligenciju usmjerenu na čovjeka", u organizaciji Pontifikalne akademije za život. Među prvim potpisnicima bili su nadbiskup Vinčenco Palja, predsjednik kompanije Microsoft Bred Smit, potpredsjednik IBM-a Džon Keli III, generalni direktor FAO-a Ću Dongju i italijanska ministarka za tehnološke inovacije Paola Pizano. Poziv su kasnije u januaru 2023. podržali i glavni rabin Eliezer Simha Vajz i šeik Abdalah bin Bajah, dok su u Hirošimi 2024. godine pristupili i predstavnici ostalih svjetskih religija. Time je inicijativa dobila karakter širokog međureligijskog i međusektorskog konsenzusa o tome da razvoj vještačke inteligencije mora služiti ljudskom dostojanstvu i opštem dobru.

Poseban značaj Rimskog poziva proizlazi iz raznovrsnosti društvenih, kulturnih i vrijednosnih perspektiva koje okuplja. Prema podacima Pew Research Center-a, više od tri četvrtine svjetske populacije identifikuje se sa nekom religijskom tradicijom. Istovremeno, Rimski poziv dobio je podršku predstavnika jedanaest svjetskih religija, kao i aktera iz tehnološkog sektora, međunarodnih organizacija i državnih institucija. Time je ova inicijativa prevazišla početni institucionalni okvir u kojem je nastala i razvila se u globalnu platformu za dijalog o etičkom upravljanju vještačkom inteligencijom. Njena reprezentativnost ne proizlazi iz formalnog zastupanja većine svjetskog stanovništva, već iz sposobnosti da poveže različite religijske, kulturne i institucionalne perspektive oko zajedničkih principa ljudskog dostojanstva, odgovornosti i opšteg dobra.

Značaj Rimskog poziva prevazilazi religijski kontekst. Dokument polazi od stava da vještačka inteligencija ima moralne, društvene, antropološke i ekološke posljedice, jer algoritamski sistemi utiču na komunikaciju, procjenu informacija i društveno učešće. Etička pitanja zato se ne mogu razmatrati tek nakon uvođenja tehnologije u upotrebu, već moraju biti ugrađena u njeno oblikovanje, razvoj i primjenu. Ovaj pristup naziva se "algoretika". Njegova svrha nije da algoritmima pripiše moralnu sposobnost, već da etičke vrijednosti pretoči u jasne obaveze za one koji tehnologiju razvijaju, uvode i koriste.

U središtu tog pristupa nalazi se ljudsko dostojanstvo. Tehnički efikasan sistem može istovremeno biti društveno neprihvatljiv: može brzo obraditi veliki broj podataka, a proizvesti diskriminatorne posljedice; može personalizovati uslugu, a istovremeno zahtijevati nesrazmjernu obradu podataka o ličnosti. Zato se kvalitet vještačke inteligencije ne može procjenjivati samo prema brzini, preciznosti i ekonomskoj isplativosti.

Rimski poziv utvrđuje šest principa odgovorne vještačke inteligencije: transparentnost, uključivost, odgovornost, nepristrasnost, pouzdanost, bezbjednost i zaštitu privatnosti. Transparentnost zahtijeva da osoba zna kada se o njoj odlučuje uz pomoć algoritamskog sistema i da može razumjeti osnovu takve odluke. Uključivost podrazumijeva da koristi tehnološkog razvoja ne budu rezervisane samo za digitalno pismene i društveno privilegovane. Odgovornost znači da institucije ne mogu sopstvene odluke pripisati "sistemu", dok nepristrasnost zahtijeva sprečavanje pretvaranja istorijskih i društvenih nejednakosti u automatizovanu diskriminaciju. Pouzdanost, bezbjednost i privatnost nalažu da sistemi budu stabilni, provjerljivi i ograničeni jasnim pravilima o obradi podataka.

Zajednička osnova ovih principa jeste razlika između numeričkih vrijednosti koje algoritam obrađuje i moralnih vrijednosti koje pripadaju ljudskoj sferi. Algoritamski sistem može prepoznati obrazac i izračunati vjerovatnoću, ali ne može samostalno utvrditi šta je pravično, dostojanstveno ili u opštem interesu. Takva procjena ostaje u domenu ljudskog rasuđivanja i institucionalne odgovornosti.

Ipak, najveće ograničenje Rimskog poziva jeste njegov neobavezujući karakter. On može usmjeravati globalni dijalog, ali ne može sam obezbijediti pravnu zaštitu. Države i međunarodne organizacije određuju uslove primjene AI sistema, naročito u zdravstvu, obrazovanju, zapošljavanju, javnoj upravi i pravosuđu. Normativni okviri Evropske unije, UNESCO-a i Savjeta Evrope potvrđuju da etika i regulacija nijesu prepreke inovacijama, već uslov njihovog društvenog legitimiteta. U visokorizičnim oblastima nije dovoljno da sistem bude funkcionalan. On mora biti zakonit, objašnjiv, nediskriminatoran i podložan djelotvornoj ljudskoj kontroli.

Vještačka inteligencija može unaprijediti javne usluge, ali i produbiti nejednakosti, oslabiti privatnost i koncentrisati moć. Koji će pravac prevagnuti ne zavisi od tehnologije same po sebi, već od institucija i pravila kojima se njen razvoj usmjerava. Stoga centralno pitanje više nije samo šta vještačka inteligencija može da učini, već šta joj društvo smije povjeriti, pod kojim uslovima i uz čiju odgovornost. Konačne vrijednosne odluke ne mogu biti prepuštene algoritmima, već moraju ostati u domenu ljudskog odlučivanja.

Autorski tekst je nastao u okviru projekta "Pravom kroz digitalnu galaksiju: Siguran klik je tvoj virtuelni štit", koji realizuje Alumni akademija Pravnog fakulteta UCG, a koji je podržan kroz program "Zaštita prava i promocija digitalnog građanstva: Crnogorski digitalni štit (MDS)", koji sprovodi Centar za građansko obrazovanje (CGO) u partnerstvu sa SHARE fondacijom, u saradnji sa Agencijom za audiovizuelne medijske usluge, uz finansijsku podršku Evropske unije i kofinansiranje Ministarstva regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama.

Pravni fakultet UCG

Centar za građansko obrazovanje

Agencija za audiovizuelne medijske usluge

UNESCO

Savjet Evrope

vještačka inteligencija

rimski poziv

Sanja Grbović

posljedice vještačke inteligencije

odgovorna vještačka inteligencija