EU iskustvo - Bez realnih rokova nema uspješnog Track & Trace sistema

Uvođenje sistema za praćenje i sledljivost duvanskih proizvoda (Track & Trace) u Crnoj Gori predstavlja jedan od ključnih koraka u borbi protiv sive ekonomije i usklađivanju sa evropskim standardima, ali iskustva iz Evropska unija pokazuju da sam zakon nije dovoljan za uspjeh. Upravo na to upozorava ekspert kompanije Worldline Sebastjen Spano, koji ističe da su realni rokovi, jasan tranzicioni period i kontinuiran dijalog sa privredom presudni za funkcionalnost sistema.

Crna Gora je, u okviru usklađivanja sa EU standardima, posebnim zakonskim rješenjem uvela Track & Trace sistem za duvanske proizvode, sa ciljem jačanja fiskalne discipline, efikasnijeg regulatornog nadzora i dodatne zaštite javnog zdravlja kroz suzbijanje ilegalne trgovine. U tom kontekstu, Ministarstvo finansija ima centralnu ulogu – od definisanja tehničkih standarda i izbora operatera sistema, do nadzora nad njegovim funkcionisanjem i izvještavanja Vlade.

Ovaj tekst istražuje kako će sistem funkcionisati u praksi, koliko su domaći akteri spremni za njegovu implementaciju i koja su ključna pitanja koja će odrediti njegovu stvarnu efikasnost u narednom periodu.

Zakonom je predviđeno da Ministarstvo finansija ima centralnu koordinacionu i nadzornu ulogu u uspostavljanju i funkcionisanju Track & Trace sistema. Takođe, i da propisuje tehničke standarde za jedinstvene oznake i funkcionisanje sistema, zaključuje ugovor sa pravnim licem koje upravlja sistemom i nadzire njegov rad.

- Zakonom je predviđeno da u operativnoj primjeni sistema učestvuju svi subjekti u lancu prometa duvanskih proizvoda – proizvođači, uvoznici, distributeri, veletrgovci i maloprodajni objekti, koji imaju obavezu evidentiranja i praćenja proizvoda. Pored njih, nadležni državni organi će imati ključnu ulogu: organ uprave nadležan za poslove carina vršiće nadzor prilikom uvoza, dok Ministarstvo finansija, putem svojih ovlašćenih službenika, vršiće nadzor u maloprodaji kroz kontrolu označavanja proizvoda, vođenja evidencija i tačnosti podataka u sistemu - kazali su za Pobjedu iz ovog resora.

Objašnjavaju da je predviđeno da se sistem zasniva na jedinstvenoj identifikaciji i sigurnosnim oznakama koje moraju biti na svakom pojedinačnom pakovanju duvanskog proizvoda.

- Što se tiče nadzora zakonom je jasno definisano da se nadzor sprovodi na dva nivoa. Organ uprave nadležan za poslove carina vrši nadzor nad sistemom prilikom uvoza duvanskih proizvoda, dok organ državne uprave nadležan za poslove finansija, putem ovlašćenih službenika, vrši nadzor u maloprodaji. Pored toga, Ministarstvo finansija će nadzirati rad pravnog lica koje upravlja sistemom i o tome sačinjavati godišnji izvještaj koji će dostavlja Vladi - naglašavaju iz ovog resora.

Kada je u pitanju informisanje tržišnih učesnika navode da će način praktične primjene obaveza biti utvrđen podzakonskim aktom koji će donijeti Ministarstvo finansija.

- Učesnici na tržištu biće pravovremeno upoznati sa svim obavezama i načinom njihove primjene nakon definisanja detaljnog postupka implementacije sistema - poručili su iz Ministarstva.

Track & Trace sistem predstavlja jedan od najvažnijih instrumenata u borbi protiv nelegalne trgovine duvanom, ocijenila je u izjavi za Pobjedu šefica kancelarije Svjetske zdravstvene organizacije (SZO) u Crnoj Gori, Mina Brajović.

Sistem sledljivosti duvanskih proizvoda je jedan od ključnih instrumenata u borbi protiv nelegalne trgovine duvanskim proizvodima. Ujedno, kako je navela, sistem sljedljivosti je prepoznat i kao mehanizam koji doprinosi smanjenju učestalosti pušenja, opterećenja bolestima povezanih sa duvanom te smanjenju troškova zdravstvenog sistema.

- SZO ne propisuje jedinstveni model faznog uvođenja sistema sledljivosti, već preporučuje da svaka zemlja izabere pristup koji omogućava najbržu, najefikasniju i održivu implementaciju, uz poštovanje međunarodnih standarda. U slučaju Crne Gore, Ministarstvo finansija aktivno radi uz podršku SZO na osmišljavanju modela sistema sledljivosti još od kraja 2023. godine. U tom periodu analizirana su komparativna rješenja i izazovi kroz razmjenu iskustava sa nacionalnim vlastima Ujedinjenog Kraljevstva i Slovenije, uz kontinuiranu tehničku podršku SZO. Važno je naglasiti da je veliki broj zemalja već prošao proces uvođenja sistema sledljivosti, te da Crna Gora ne mora ponavljati njihove početne izazove i gubiti vrijeme na testiranje već poznatih rješenja. Upravo suprotno, iskustva drugih zemalja omogućavaju bržu i efikasniju implementaciju – objasnila je Brajović.

Brajović navodi da je Crna Gora relativno mali sistem, što dodatno omogućava da se, kroz dobru organizaciju i pažljivo planiranje pripremnih aktivnosti, koje se odnose na uvođenje jedinstvenih identifikatora, sistem praćenja proizvođača, uvoznika, veleprodavaca i distribucije, integraciju sistema (carinskih, poreskih), jačanje analitičkih kapaciteta, i sl. implementacija sprovede efikasno i bez nužne potrebe za dugotrajnim faznim uvođenjem.

- Uz ekspertsku podršku WHO i međunarodnih stručnjaka, uključujući eksperte iz UK, postoji realna mogućnost za efikasno i pravovremeno uvođenje sistema. Istovremeno, razmatraju se sve opcije implementacije, uključujući njihove prednosti i eventualne izazove. Posebna pažnja posvećuje se izboru partnera za realizaciju sistema, gdje će biti sprovedena temeljna provjera kredibiliteta ponuđača kroz međunarodnu saradnju i relevantne institucionalne kontakte - zaključila je Brajović.

Sebastjen Spano ekspert kompanije Wordline objašnjava za Pobjedu međutim da iskustvo Evropske unije u uvođenju sistema praćenja i sledljivosti duvanskih proizvoda (Track & Trace) pokazuje da tehnička rješenja sama po sebi nijesu dovoljna za uspješnu implementaciju.

- Presudni faktori su realno postavljeni rokovi, jasan tranzicioni period i kontinuirani dijalog sa svim akterima u sistemu, od institucija, preko proizvođača i uvoznika, do distributera i veletrgovaca. Iako je sistem u EU formalno počeo da se primjenjuje 2019. godine, u praksi je bilo potrebno gotovo dvije godine da se kompletan ekosistem tehnički i operativno stabilizuje, uz tolerantan pristup u početnoj fazi primjene. Takav pristup, uz intenzivne konsultacije sa privredom i tehničkim provajderima, omogućio je postepeno uspostavljanje funkcionalnog i interoperabilnog sistema, koji danas predstavlja jedan od ključnih alata u borbi protiv ilegalne trgovine duvanskim proizvodima - ističe Spano.

Govoreći o evropskom iskustvu, ekspert kompanije Worldline podsjeća da je ova kompanija od samog početka aktivno uključena u sistem Track & Trace u EU.

- Worldline je među odobrenim provajderima koji pružaju tzv. primarne repozitorijume za proizvođače i uvoznike, ali i jedan od ključnih pružalaca usluga izdavanja jedinstvenih identifikacionih kodova u državama članicama - ističe Spano.

Time je, kako navodi, kompanija stekla uvid u sve faze sistema - od generisanja kodova do nadzora nad protokom podataka.

- Sam sistem u EU zasniva se na nekoliko međusobno povezanih digitalnih cjelina koje omogućavaju praćenje proizvoda duž cijelog lanca snabdijevanja, od proizvodne linije do prve maloprodajne tačke. U njegovoj osnovi nalazi se proces izdavanja jedinstvenih identifikatora, zatim infrastruktura za skladištenje podataka, kao i centralni komunikacioni sistem koji prikuplja informacije od svih učesnika na tržištu - tvrdi Spano.

Kako objašnjava sagovornik, ključnu ulogu ima centralni repozitorijum, koji služi potrebama kontrole i nadzora od strane Evropske komisije i država članica, ali i postavlja tehničke standarde za cijeli ekosistem.

- Jedan od najvećih izazova tokom implementacije bio je izuzetno kratak vremenski okvir - ističe ekspert Worldline-a, podsjećajući da su ključne tehničke specifikacije objavljene samo nekoliko mjeseci prije početka primjene sistema. To je, kako kaže, ostavilo vrlo malo vremena da se svi akteri prilagode, razviju sopstvene IT sisteme i uspostave adekvatno upravljanje podacima.

- Posljedica takvog pristupa bila je i slab inicijalni kvalitet podataka. Tokom prve godine od puštanja sistema u rad, kvalitet prikupljenih podataka bio je nizak, prvenstveno zbog nespremnosti kompletnog ekosistema i nedovoljno razvijenih poslovnih pravila za kontrolu unosa i redosljeda događaja- navodi on.

Na kraju, sagovornik ima i jasnu poruku za zemlje kandidate za članstvo u EU. Prema njegovim riječima, prilikom uvođenja Track & Trace sistema važno je u potpunosti se osloniti na okvir koji predviđa evropska Direktiva o duvanskim proizvodima, bez dodavanja specifičnih nacionalnih zahtjeva koji bi mogli ugroziti interoperabilnost sistema sa ostatkom EU. Upravo usklađenost i kompatibilnost, zajedno sa realnim rokovima i dijalogom sa svim zainteresovanim stranama, predstavljaju temelj uspješne implementacije.