Evropski model upravljanja otpadom za čistiji Ulcinj

Količine sakupljenog komunalnog otpada u Ulcinju dostigle su lani skoro 17.000 tona, ali gotovo sve što građani i turisti odbace završi na istom mjestu – sanitarnoj deponiji "Možura" u Baru. Dok se trenutno odvojeno sakuplja manje od jedan odsto otpada, a reciklaža gotovo i ne postoji, Opština planira da do 2029. godine postepeno prekine tu praksu i uspostavi sistem u kojem otpad postaje resurs, a ne teret i problem.

Kako namjerava da to uradi, navedeno je u Lokalnom planu upravljanja komunalnim i neopasnim građevinskim otpadom 2026–2029, koji je na javnoj raspravi do 13. marta. Taj dokument, u potpunosti usklađen sa Državnim planom (DPUO), donosi mapu puta za rješavanje decenijskih problema u sistemu upravljanja otpadom – od sezonskih špiceva do nelegalnih odlagališta.

Prema podacima objavljenim u planu, tokom 2024. godine sakupljeno je 16.339 tona otpada (što je rast od 17% u odnosu na 2022. godinu), a čak 16.189 tona je sakupljeno kao miješani komunalni otpad. To znači, da je procenat odvajanja na izvoru zanemarljiv: kabasti otpad čini svega 88 tona (0,54%), a zeleni tek 61 tona (0,37%). Mjerljivi podaci o recikliranim količinama papira, plastike i stakla ne postoje, jer te frakcije, umjesto u prerađivačkim pogonima, završavaju u miješanom kontejneru.

Opština planira da ovu situaciju promijeni kroz tri faze primjene kako bi građani lakše prihvatili novi model upravljanja otpadom. Prva godina (2026) rezervisana je za ažuriranje registra korisnika, edukaciju građana i uspostavljanje reciklažnog dvorišta. Planirano je pokretanje pilot-projekata odvojenog sakupljanja u odabranim urbanim i turističkim zonama. Period od 2027. do 2028. je ključni u kojem se sistem "dvije frakcije" širi na veći dio grada. Poseban fokus biće na hotelima i restoranima koji će morati odvojeno sakupljati ambalažu i biootpad. Posljednja godina plana služi za optimizaciju logistike i transporta, te postizanje pune stabilnosti sistema prije ulaska u naredni planski ciklus.

U planu se pojašnjava da je suština prelasku na sistem "dvije kante" (suva i mokra frakcija) i izgradnji infrastrukture koja trenutno nedostaje. Cilj je da se do 2030. godine odvojeno sakuplja 50 odsto papira, kartona i stakla, 45 odsto plastike i 60% metala.

Fokus će biti na primarnoj selekciji u domaćinstvima i kod privrednika, uz odvajanje ambalažnog otpada (suva frakcija) od biootpada (mokra frakcija).

– Budući da restorani i hoteli stvaraju ogromne količine organskog otpada, on se više neće miješati sa plastikom i papirom. Izgradnja reciklažnog dvorišta biće ključna tačka za građane, gdje će se odlagati gume, namještaj, bijela tehnika i opasni otpad iz domaćinstava (ljekovi, baterije, hemikalije), koji trenutno "nevidljivo" truju okolinu. Veoma bitan segment je i reciklaža građevinskog otpada. Plan predviđa da se najmanje 70% neopasnog građevinskog otpada (šut, beton, cigla) ponovo upotrijebi, umjesto što se nelegalno odlaže u zaleđu Velike plaže ili u maslinjacima. S obzirom na to da se u sezoni struktura otpada mijenja (ogroman porast plastične i staklene ambalaže iz hotela i restorana), plan predviđa da se infrastrukturno opreme ključne zone (grad, Štoj, priobalje) kako bi se do kraja planskog perioda (2029) dostigli nacionalni ciljevi – navedeno je u planu.

Značajnu ulogu u realizaciji mjera predviđenih planom imaće Komunalno preduzeće koje sa 168 zaposlenih i voznim parkom od deset specijalizovanih vozila, opslužuje više od 11.200 domaćinstava i 660 pravnih lica. Plan prepoznaje da su ovi resursi, naročito tokom ljetnjih mjeseci u Štoju, iskorišćeni do maksimuma.

Uloga preduzeća se mijenja – ono više neće biti samo "prevoznik", već nosilac sistema primarne selekcije. To podrazumijeva upravljanje novom infrastrukturom jer će Komunalno preuzeti gazdovanje budućim reciklažnim dvorištem i punktovima za odvojeno sakupljanje. Zatim logističku reorganizaciju jer se umjesto jedne rute za miješani otpad, uvode posebne linije za "suvu" (reciklabilnu) i "mokru" frakciju. U opisu posla biće mu monitoring i evidencija jer se planom nalaže prelazak na precizno mjerenje i izvještavanje po vrstama otpada, što je osnov za povlačenje sredstava iz državnih i EU fondova.

Plan ne daje fiksnu sumu ukupnih troškova, već postavlja finansijsku konstrukciju koja će se "puniti" kroz godišnje budžete opštine i razvojne projekte. Finansijski teret podijeliće opština, država i Eko-fond. Značajan dio sredstava za modernizaciju sistema očekuje se iz pretpristupnih fondova Evropske unije (IPA), budući da je upravljanje otpadom ključni dio Poglavlja 27 u procesu pridruživanja. Precizni iznosi definisaće se kroz faznu realizaciju, gdje će svaki godišnji akcioni plan imati jasnu finansijsku specifikaciju u skladu sa tržišnim cijenama i dostupnim grantovima.

U Ulcinju je mapirano 19 kritičnih tačaka na kojima je deponovano više od 151.000 kubnih metara miješanog komunalnog i građevinskog otpada. Taj problem je najizraženiji u zonama koje su ključni nosioci turističkog razvoja, čime se direktno ugrožavaju imidž destinacije i prepoznatljivi prirodni resursi Ulcinj.

Čitav pojas zaleđa Velike plaže, koji se proteže od lokaliteta Saranda i Safari pa sve do ušća Bojane, pod stalnim je pritiskom nesavjesnog odlaganja smeća, bilo da je riječ o sezonskom opterećenju ili kontinuiranom zagađivanju. Prema podacima, u zaleđu plaže Saranda evidentirano je pet kubika otpada, dok se te količine drastično povećavaju ka unutrašnjosti obale. Na lokalitetu Imperijal zabilježeno je 50, na Beogradskom 100, dok kritične tačke poput Kopakabane i Kajt surfa bilježe po 200 kubnih metara odbačenog materijala. Čak ni Ada Bojana, prepoznata kao ekološki izuzetno osjetljivo područje, nije pošteđena, pa se na tom lokalitetu trenutno nalazi oko 300 kubika otpada.

Osim obale, otpad dirktno ugrožava saobraćajne koridore i neprocjenjiva kulturna dobra ovog kraja. Na obje strane saobraćajnice Ruga Carit akumulirano je ukupno 65 kubika smeća, dok su nemarni pojedinci deset kubika otpada odložili uz put prema Ostrosu. Posebno poražava podatak da je ista količina smeća evidentirana i unutar stroge kulturno-istorijske zone Šasa, čime se skrnavi važna baština. Problem se preliva i na ruralna područja, pa su divlje deponije formirane u Gaču, Velikim Krutama, te povremeno u Slezni i Vladimiru.

Ipak, najveći ekološki izazov predstavljaju bivša gradska odlagališta - lokalitet Hije, gdje se nalazi čak 100.000 kubnih metara smeća, dok je na lokaciji Bratica deponovano dodatnih 50.000 kubika.