Požari za devet godina progutali preko 140.000 hektara šuma

U Crnoj Gori je u periodu od 2015. do 2024. prosječno godišnje gorelo oko 15.700 hektara (ha) šuma (oko 1,1% teritorije). Tokom 2023. godine opožareno je oko 16.000 ha, dok podaci za 2025. ukazuju na oko 21.920 ha (oko 1,6% teritorije).

Prema Global Forest Watch-u, od 2001. godine trajno je izgubljeno oko 4.400 ha šuma (oko 0,5% šumskog fonda). Požari su zahvatali i zaštićena područja, uključujući nacionalne parkove Durmitor i Lovćen, navodi se u novoj Strategiji biodiverziteta Crne Gore od 2026. do 2031, sa akcionim planom. Ovi podaci pokazuju da je za devet godina u našoj državi izgorelo oko 141.300 hektara šume, a što je dodatno uticalo na degradaciju ekosistema.

– Od ranih devedesetih bilježi se porast učestalosti i intenziteta suša, poplava i toplotnih talasa. Utvrđeno je da 16 odsto stalnih manjih izvora povremeno presušuju, dok povećanje temperature i smanjen priliv slatke vode povećavaju salinitet u moru i mediteranskim močvarama. U planinskim jezerima registrovano je pojavljivanje vrsta nižih nadmorskih visina, poput anax imperator, dok je endemična biljka cerastium dinaricum direktno ugrožena zagrijavanjem staništa, navodi se u ovom nacionalnom dokumentu.

U strategiji su se osvrnuli na Prostorni plan Crne Gore do 2040. godine koji predstavlja jedan od najvažnijih strateških dokumenata koji određuju teritorijalni razvoj države i neposredno utiču na očuvanje prirode.

– Budući da se ključni pritisci na biodiverzitet u Crnoj Gori – uključujući urbanizaciju obale, razvoj turističke i energetske infrastrukture, eksploataciju prirodnih resursa i intervencije u rječnim ekosistemima – manifestuju upravo kroz prostorne odluke, usklađenost između NSBAP-a i Prostornog plana od presudnog je značaja. Iako Prostorni plan do 2040. godine prepoznaje potrebu očuvanja vrijednih prirodnih područja, u praksi još nisu dovoljno integrisani ekološki kriterijumi, niti je osigurana puna kompatibilnost sa međunarodnim obavezama Crne Gore, uključujući ciljeve zaštite 30% teritorije i 10% stroge zaštite do 2030. godine. Međutim, uprkos ovom izuzetnom prirodnom bogatstvu, dostupni podaci, sektorske analize i rezultati konsultativnog procesa ukazuju na kontinuirani trend degradacije ekosistema i smanjenja biološke raznovrsnosti. Gubitak i fragmentacija staništa, smanjenje brojnosti i rasprostranjenja pojedinih vrsta, degradacija vodnih i šumskih sistema, urbanizacija obalnog područja, neodrživo korišćenje prirodnih resursa, zagađenje, klimatske promjene i širenje invazivnih vrsta predstavljaju ključne direktne i indirektne pritiske na prirodu, ukazano je u vladinom dokumentu.

Ukazuje se da su direktni pritisci na biodiverzitet prepoznati kroz gubitak i degradaciju staništa usljed prostornog razvoja, zagađenje voda i zemljišta, širenja unesenih stranih i invazivnih vrsta, promjene u korišćenju zemljišta i poljoprivrednim praksama, kao i uticaje klimatskih promjena i ekstremnih događaja.

– Identifikovan je i problem slaba efektivnost sistema zaštite prirode i upravljanja zaštićenim područjima, vrstama, staništima i ekosistemima. Nacionalni sistem zaštićenih područja u Crnoj Gori dominantno čine pet nacionalnih parkova, piše u strategiji.

Prema registru zaštićenih područja, do 2020. godine proglašena su 73 područja, od kojih su 44 imala imenovanog upravljača, a samo devet usvojene planove upravljanja.

– Procjene vrijednosti biodiverziteta u Crnoj Gori pokazuju da ekosistemi, kroz direktnu upotrebu resursa i pružanje usluga poput oprašivanja, zaštite voda i rekreacije, stvaraju značajnu ekonomsku korist. Ukupna procijenjena vrijednost odabranih vrsta i ekosistema za 2011. godinu iznosila je 985 miliona eura, odnosno gotovo trećinu tadašnjeg BDP-a i 2,3 puta više od dodate vrijednosti sektora poljoprivrede, šumarstva i ribarstva. U praksi se, međutim, vrijednosti biodiverziteta često zanemaruju: ekosistemske usluge nemaju tržišnu cijenu, naknade za korišćenje prirodnih dobara ne odražavaju njihovu punu vrijednost, a prihodi iz djelatnosti koje zavise od prirode ne vraćaju se u dovoljnoj mjeri u njenu zaštitu, istaknuto je u strategiji.

Ističu da se ova potcijenjenost odražava i u javnim politikama i budžetskim izdvajanjima.

– Očuvanje biodiverziteta finansira se iz više izvora. U periodu 2020–2024. godine sredstva iz domaćih izvora su gotovo u potpunosti dolazila iz javnog sektora – državnog i lokalnih budžeta, te budžeta upravljača zaštićenih područja. U periodu 2020–2024. godine, državni budžet činio je oko 40% BDP-a, dok je javna potrošnja na lokalnom nivou iznosila oko 5% BDP-a. Tokom posljednjih pet godina, direktno finansiranje biodiverziteta kretalo se u rasponu od 4,9 do 9,3 mil EUR godišnje, pri čemu su dominirali budžeti upravljača zaštićenih područja, posebno preduzeće za uprvaljanje nacionalnim parkovima (56% ukupnog direktnog finansiranja u 2024. godini), saopšteno je u vladinom dokumentu.

Direktna podrška državnog budžeta nacionalnim parkovima kretala se od oko 800.000 do 1,75 miliona eura godišnje.

Nacionalnim zakonodavstvom zaštićeno je i 455 vrsta životinja, kao i šest vrsta algi, jedna vrsta lišajeva i 111 vrsta gljiva.

– Pojedine zaštićene vrste više nijesu prisutne na teritoriji Crne Gore. U pripremi je proširena lista zaštićenih vrsta, ali ni ona ne predviđa različite kategorije zaštite.

Do sada nijesu izrađene studije zaštite pojedinačnih vrsta u okviru programa koje realizuju crnogorske institucije. Nekoliko studija zaštite vrsta, kao i konkretnih mjera zaštite na terenu, sprovedeno je pod rukovodstvom nevladinih organizacija. Uprkos velikom florističkom bogatstvu, Crna Gora još nema Crvenu listu flore. Najveći izazov u njenoj izradi, koja je započeta 2023. godine, predstavlja nedostatak referentnih podataka o distribuciji, veličini populacija i populacionim trendovima ugroženih vrsta, navodi se u strategiji.

U Crnoj Gori su izrađene crvene liste dnevnih leptira, riba, gmizavaca, vodozemaca i pticą, dok su crvene liste vilinih konjica i sisara u fazi izrade.