Slovački recept za ekonomski uspjeh

Postoji mnogo zanimljivih sličnosti između Srbije i Slovačke. Kao i Srbija, Slovačka je takođe bila dio federativne države i to njen manje razvijen dio (slično kao i Srbija u odnosu na Sloveniju i Hrvatsku u okviru Jugoslavije). U tranziciju je krenula prilično kasno jer se prvo bavila neriješenim nacionalnim pitanjem - nezavisnošću i stvaranjem po prvi put nezavisne države, a i taj početak tranzicije bio je prilično haotičan.

Državom je upravljao Vladimir Mečijar, koji je u 3 mandata bio premijer (1990-1998), koji je postao sinonim za korupciju, partijsku kontrolu nad privredom i namještanje privatizacija svojim saradnicima. Ovakav početak nije obećavao puno. Međutim, Slovačka je danas jedna od uspješnijih zemalja Centralne i Istočne Evrope: prosječna neto zarada u ovoj zemlji prošle godine bila je gotovo 1.000 evra, a nezaposlenost je godinama ispod 7%.

Nejednakost u prihodima je među najnižima u Evropi sa GINI koeficijentom od samo 23,2 (u Njemačkoj je 31,7 a u Srbiji čak 34,5). Slovačka je članica EU i Šengen zone od 2004, uvela je evro 2009; Bratislava ima jaku start ap scenu u evropskim okvirima a Slovačka je najveći proizvođač automobila po stanovniku na svijetu. Kako je do toga došlo?


Teški počeci

Slovačka je na početku tranzicije bila jače pogođena recesijom nego Češka, jer je kod nje bila više zastupljena teška industrija. Dok je recesija 1993. (prve godine po raspadu Čehoslovačke) bila tek 0,9% u češkom dijelu zemlje, u slovačkom je bila preko 4%. Ni politička klima nije bila povoljna. Komunizam je u Slovačkoj bio povoljnije posmatran nego u Češkoj upravo iz razloga državne industrijalizacije.

Dok je prije Drugog svjetskog rata Češka imala razvijenu industriju, Slovačka je bila pretežno poljoprivredna oblast sa jako malo industrije. Industrijalizacija je tamo nastala prvenstveno tokom komunizma preko državnih ulaganja. Nacionalističke snage (partija SNS) isto je imala jako uporište, dok je Mečijarova partija HZDS bila izrazito populistička. Mečijar koristi širokorasprostranjeni klijentelizam, korupcija u zemlji raste do neslućenih razmjera, iako izbori postoje demokratska pravila se svjesno i otvoreno krše, napadaju se kritički nastrojeni mediji, a državne institucije uključujući i tužilaštvo, policiju i sudstvo potpadaju pod kontrolu vlasti. Mečijara u ovim godinama međunarodni mediji i komentatori upoređuju sa Slobodanom Miloševićem kod nas ili sa Aleksandrom Lukašenkom iz Bjelorusije.

Ali ozbiljni ekonomski problemi u ovakvom okruženju se samo gomilaju i maskiraju visokim državnim zaduživanjem (radi isplate subvencija i drugih rastućih državnih obaveza), a ne rješavaju. Na izborima 1998. dolazi do neočekivane političke smjene: iako je Mečijar pobijedio jer je njegova partija imala pojedinačno najjači izborni rezultata, izgubio je vlast jer su sve ostale partije uspjele da stvore široku koaliciju lijevih, desnih, zelenih, konzervativaca i liberala, pa čak i manjinske mađarske partije, i da formiraju novu Vladu čiji premijer je bio Mikulaš Dzurinda u dva mandata (1998-2006).


Reforme koje mijenjaju društvo

Mečijarova Vlada ostavila je deficit od 12% BDP-a u poslednjoj godini svog mandata, visok javni dug sa veoma lošim kreditnim rejtingom, kao i upropašćene velike državne banke čiji spas od bankrotstva je koštao dodatnih 12% BDP-a. Pravi talas reformi kreće nakon 2002. sa novom Vladom gde više nije bilo jake ljevičarske partije. Slovačka sprovodi reformu javne uprave, izgradnjom novih nezavisnih institucija i smanjenjem broja zaposlenih; uspostavlja novi sistem regionalne decentralizacije.

Potom sprovodi liberalizaciju tržišta rada sa ciljem da poveća zaposlenost, smanjuje birokratska ograničenja privredi da bi smanjila korupciju, reformiše penzioni sistem uvođenjem švajcarske formule finansiranja penzija da bi ovaj sistem učinila predvidljivim, ali podstiče poreskim olakšicama dobrovoljno privatno penziono osiguranje pa čak uvodi i obavezno privatno osiguranje.

Promijenjena je i socijalna zaštita, uvedena su visoka poreska oslobođenja za izdržavanu djecu umjesto dječijih dodataka. Reformisana je i zdravstvena zaštite smanjenjem iznosa doprinosa, prebacivanjem njihovog plaćanja na poslodavce, kao i uvođenjem jasno definisanog osnovnog paketa zdravstvenog osiguranja koji se finansira od strane države. Za usluge izvan ovog paketa uvedeno je direktno plaćanje ili privatno osiguranje, a privatne bolnice i klinike su preko sistema finansiranja na osnovu pruženih usluga po prvi put mogle da pružaju usluge svim pacijentima a da to plati država, umjesto da pacijenti moraju da se liječe samo u državnim bolnicama.


Poreska reforma kao najveći iskorak

Ali pojedinačno najveći iskorak u zemlji bila je poreska reforma. Njime je Slovačka uvela jedinstvenu poresku stopu od 19% - i na prihode od rada i kapitala, kao i na potrošnju. Glavni cilj ove reforme bio je da se stvori poreski sistem koji pospešuje ulaganja, zapošljavanja i ekonomski rast - time što će se smanjiti poresko opterećenje na one koji rade i stvaraju, a poreski sistem će se uprostiti i postati jednostavan i jeftin za primjenu.

Prvo su ukinuti svi poreski izuzeci i krediti, jer je sistem morao biti takav da ne postoji mogućnost za izvrdavanje već da pravila budu jednaka za sve. Do tada dvije poreske stope PDV-a (14% i 20%) zamijenjene su jednom stopom od 19%. Ukinuta su brojna poreska opterećenja, poput poreza na nasleđe i poklon, prenos apsolutnih prava nad nekretninama, ali i mnogo važnije porez na dobit od kapitala (kao što je prihod od dividendi). Porez na profit smanjen je sa 25% na 19%, dok je porez na dohodak najviše promijenjen jer su ukinute sve do tada različite progresivne poreske stope od 2% do čak 38% zamijenjene jedinstvenom proporcionalnom stopom od 19%.

Ovom poreskom reformom najviše su dobili oni koji su ranije plaćali više poreske stope, umjesto ranijih 25%, 28% ili 38% sada je to bilo samo 19%, ali je uvođenje visokog neoporezivog dijela dohotka značilo da su značajno rasterećeni i oni sa najnižim zarada - oni koji su u prethodnom sistemu plaćali 10% poreza u ovom novom nisu uopšte plaćali nikakav porez.

Ova poreska reforma široko je odjeknula u međunarodnim okvirima. Ona je jedan od značajnih razloga zašto je Slovačka zabilježila visok priliv stranih direktnih investicija. Ali je podigla i prašinu na političkom planu i uticala na druge zemlje. Tadašnji njemački kancelar Gerhard Šreder i francuski ministar finansija (i budući predsjednik) Nikola Sarkozi bili su oštro protiv ove reforme, optužujući Slovačku za socijalni damping - ovako niske poreske stope nikako nisu mogle da dovedu do dovoljnih poreskih prihoda, a budući deficit bi se punio fondovima iz EU nauštrb svih drugih, a prvenstveno Njemačke i Francuske koje najviše uplaćuju u zajednički budžet EU.

Ali ova predviđanja se nisu desila - poreski prihodi su značajno porasli jer je niže poresko opterećenje navelo da se smanji do tada visoka poreska evazija i da se legalizuje neprijavljeni rad, ali je stimulativno djelovao i na novo zapošljavanje. Interesantno je kako je poreska konkurencija Slovačke imala efekte u susjednoj Austriji: nekoliko nedelja nakon što je Slovačka bila sprovela svoju poresku reformu sa stopom od 19%, Austrija je smanjila svoju stopu poreza na dobit sa 35% na 25% da bi zadržala svoje kompanije da se presele tih manje od 80 kilometara koliko ima od Beča do Bratislave.

Na srednji i dugi rok, posebno dobre rezultate dala je izgradnja institucija i izgradnja sistema vladavine prava. Koliko god da su povoljne poreske stope, kompanije neće da puno ulažu u zemlje u kojima im nije sigurna imovina, gdje ne mogu da naplate svoja potraživanja pred sudovima, i gdje je visoka korupcija. Dok je 2000. godine Slovačka bila rangirana na nivou Bugarske i Turske po percepciji korupcije od strane organizacije Transparency International, danas je ona 20-ak pozicija ispred njih, i na nivou Češke ili Slovenije.


Slovačke pouke - nikada nije kasno

Iz ovog slovačkog iskustva možemo da izvučemo optimistički zaključak da ni za nas nije kasno. Ukoliko se sa reformama kasno kreće, da bi one imale uspjeha, neophodno je da ti potezi budu brzi i duboki. Polovična rješenja ne mogu da daju rezultat u poodmakloj fazi, kao što to ne mogu ni prosti lekovi u poodmakloj fazi bolesti nego je potrebna jača terapija.

Vlada Slovačke

Vladimir Mečijar

ekonomija

BDP

slovački recept za ekonomski uspjeh

poreska reforma

automobilska industrija Slovačke