Fiskalni savjet: Srbiji bi sada dobrodošle 2 mlrd EUR koje su neracionalno potrošene

U Srbiji je ove godine moguća nova kriza i sada bi dobrodošle 2 mlrd EUR koje su neracionalno potrošene tokom pandemije COVID-19, naveo je Fiskalni savjet u analizi antikriznih budžetskih mjera tokom pandemije. Javne finansije Srbije i dalje se mogu načelno ocijeniti kao stabilne, ipak, prekomjerna i suviše neselektivna potrošnja iz prethodne dvije godine je bila pogrešna, navedeno je u analizi.

- Ne samo što je, zbog neselektivne potrošnje, povećan javni dug za oko 2 mlrd EUR viši nego što je bilo neophodno, već su tako i nepotrebno umanjeni raspoloživi mehanizmi ekonomske politike u mogućoj novoj krizi - ocijenio je Fiskalni savjet.

Rat u Ukrajini, kako je navedeno, uz već prisutnu visoku inflaciju i energetsku krizu dovešće do nove ekonomske nestabilnosti evropskih zemalja koja bi se nadovezala na zdravstvenu krizu.

Srbija je, po ocjeni Fiskalnog savjeta, za antikrizni paket mjera zbog pandemije dala, relativno gledano, 55% više sredstava iz budžeta u odnosu na uporedive zemlje centralne i istočne Evrope (CIE), odnosno 10,4% bruto domaćeg proizvoda (BDP), po čemu je bila rekorder u odnosu na sve zemlje, koje su u prosjeku potrošile 6,7% BDP-a.

Izdvojena budžetska sredstva za podršku privredi u Srbiji jesu bila prevelika, što je sačuvalo zaposlenost, ali je problem njihova neracionalna raspodjela, naveo je Fiskalni savjet, uz objašnjenje da iz grešaka treba izvući pouke jer će i nova kriza zahtijevati snažne intervencije iz budžeta.

- Javne finansije Srbije podnijele su ogroman teret tokom zdravstvene krize od oko 5,4 mlrd EUR. Pandemija je zahtijevala snažno povećanje budžetskih rashoda za zdravstvo, ali i za podršku ugroženoj privredi i stanovništvu, a sredstva su obezbijeđena zaduživanjem, pa je to bio glavni razlog zbog kog je javni dug Srbije od kraja 2019. do kraja 2021. povećan za oko 6 mlrd EUR - naveo je Fiskalni savjet.

Snažne fiskalne intervencije doprinijele su, kako je navedeno u analizi, da su se evropske privrede u veoma kratkom roku oporave od duboke recesije, Srbija već u prvom kvartalu 2021. godine iako je to bila kriza, najdublja od Drugog svjetskog rata, međutim sve mjere u Srbiji nisu bile racionalne.

- Za vanredne izdatke za zdravstvo, u Srbiji je dato 1,1% BDP-a više u odnosu na prosjek CIE, što je opravdano jer nije imala dovoljno zdravstvenih kapaciteta, za podršku privredi izdvojeno je 0,6% BDP-a više nego u tim zemljama, a za podršku stanovništvu čak 2,1 BDP-a više nego u državama sa kojima može da se poredi - navedeno je u analizi.

Dodaje se da je glavni cilj fiskalnih mjera za podršku privredi bio da se spriječi prekomeran pad zaposlenosti, zbog čega je najveći dio budžetskih sredstava i u CIE i u Srbiji isplaćivan po zaposlenom, obično u vrijednosti minimalne zarade ili dijela minimalne zarade.

Uz to, pojedine zemlje, uključujući Srbiju, dodatno su sprovodile i neke druge mjere poput odlaganja ili privremenog oslobađanja od poreza.

- Srbija je za pomoć privredi tokom 2020. i 2021. dala nešto više budžetskih sredstava u odnosu na prosjek zemalja CIE, 4,8% BDP-a u odnosu na 4,2% BDP-a. Smatramo da ova razlika nije bila opravdana, tim prije što je Srbija zbog specifične strukture svoje ekonomije bila manje pogođena krizom od drugih evropskih zemalja - ocijenio je Fiskalni savjet.

U analizi je istaknuto da je još veći problem od veličine izdvojenih sredstava u Srbiji bila njihova loša raspodela.

U zemljama CIE u prosjeku je oko 75% isplaćene državne pomoći bilo usmjereno ka preduzećima pogođenim krizom kojima je promet pao u rasponu od 20% do 50%, ili u naročito pogođene oblasti, poput turizma, a u Srbiji je manje od 10% sredstava dato naročito pogođenim djelatnostima, turizmu, ugostiteljstvu, autobuskim prevoznicima, rentakaru, a više od 90% sredstava dijeljeno je nezavisno od ugroženosti preduzeća.

- Tako se budžetski novac neopravdano odlivao i na preduzeća koja uopšte nisu bila pogođena krizom, apoteke, firme za dostavu hrane, IT sektoru i drugima. Najveća mana antikriznog paketa u Srbiji bila je prekomjerna i neselektivna pomoć stanovništvu - ocijenio je Fiskalni savet.

Dodao je da nakon prvog budžetskog davanja od 100 EUR svim punoljetnim građanima iz juna 2020. godine uslijedio je čitav niz sličnih mjera, pa je "njihov trošak dostigao ogromnih 1,9 mlrd EUR" uključujući poznate isplate u 2022. godini.

Druge zemlje CIE pomoć stanovništvu usmjeravale su, kako je navedeno, prvenstveno na ugrožene kategorije, nezaposlene (gotovo sve zemlje CIE), primaoce najnižih penzija (Hrvatska, Slovenija, Crna Gora, Bugarska), korisnike socijalne pomoći (Crna Gora, Poljska, Litvanija, Albanija).

Pomoć je u drugim zemljama dijeljena i za pokrivanje troškova odsustva s posla radi nege člana porodice oboljelog od COVID-19 ili zbog zatvaranja škole (Češka, Slovačka, Poljska, Litvanija), za obuku i prekvalifikaciju (Hrvatska, Bugarska, Sjeverna Makedonija, Litvanija), za druge ranjive grupe (Slovenija, Sjeverna Makedonija, Letonija).

Srbija je, međutim, mjerama obuhvatala i stanovnike koji nisu bili socijalno ugroženi, zaposlene s redovnim primanjima, penzionere s iznadprosečnim penzijama i sličnim kategorijama zbog čega je za pomoć stanovništvu tokom 2020. i 2021. u Srbiji potrošeno skoro četiri puta više u odnosu na uporedive zemlje.