CEE Bankwatch: Zagađenja iz zastarjelih termoelektrana na Zapadnom Balkanu iz godine u godinu rastu

Što se tiče azotnih oksida, TE Nikola Tesla B u Srbiji imala je najveću apsolutnu emisiju u 2023. godini, od 11.633 tone, što je znatno povećanje sa 8.500 tona iz 2022. godine.

- U relativnom smislu, TE Kosova A4 bila je najveći prekršilac što se tiče oksida azota u 2023. godini, emitujući 4,2 puta više nego što je to dozvoljeno tj. 2.761 tonu. Sekretarijat Energetske zajednice je u julu 2023. godine preduzeo dalje korake u postupku rešavanja sporova koje je 2021. godine pokrenuo protiv Bosne i Hercegovine, KiM, Sjeverne Makedonije i Srbije zbog kršenja NERP-a, uputivši obrazložen zahtev Ministarskom savetu Energetske zajednice da donese odluke o slučajevima, što je i učinjeno u decembru 2023. godine - stoji u dokumentu.

Slučaj protiv Srbije ostaje otvoren, ali nema pomaka zbog tekućih ulaganja.

- Pored kršenja NERP-a, krajem 2023. godine istekao je i rok za zatvaranje postrojenja u režimu izuzeća zbog ograničenog veka trajanja (eng. "opt-out"). Sve tri zemlje Zapadnog Balkana sa termoelektranama na ugalj koje podležu ovoj odredbi - Bosna i Hercegovina, Crna Gora i Srbija - sada ga krše, jer nijedna termoelektrana nije prestala sa radom. Ova postrojenja doprinijela su masovnom zagađenju ugljem u regionu tokom 2023. godine, a podaci o njihovim emisijama čak se ni ne nalaze u navedenim podacima za postrojenja obuhvaćena NERP-om - navode iz Bankwatcha.

Podsjećaju i da TE Pljevlja u Crnoj Gori nezakonito radi od kraja 2020. godine, jer je nastavila da radi i preko dodijeljenih 20.000 dozvoljenih radnih sati nakon 1. januara 2018. godine. Ali, dodaju, u 2022. godini Crnoj Gori su se pridružile prvo TE Tuzla i TE Kakanj u Bosni i Hercegovini, a zatim i TE Morava u Srbiji. Operater TE Morava, Elektroprivreda Srbije (EPS), saopštio je da će termoelektrana i dalje raditi do 2026. godine, zajedno sa još jednim postrojenjem, TE Kolubara A.

- Kao što je pokazalo izdanje izvještaja "Uskladiti ili zatvoriti" iz 2021. godine, takva kršenja nisu samo pitanje poštovanja zakona, već i pitanje života i smrti. Od ukupno 19.000 smrtnih slučajeva uzrokovanih ukupnim emisijama iz termoelektrana na ugalj na Zapadnom Balkanu od 2018. do 2020. godine, ukupan broj smrtnih slučajeva tokom ovog perioda uzrokovanih prekoračenjima maksimalnih vrijednosti određenih NERP-om bio je skoro 12.000 - navodi se u izvještaju.

Zbog kršenja odredbi za postrojenja u režimu izuzeća, Sekretarijat Energetske zajednice je pokrenuo sporove protiv Crne Gore u aprilu 2021. godine, Bosne i Hercegovine u oktobru 2022. godine i protiv Srbije u oktobru 2023. godine.

- Sve u svemu, šest godina nakon što je LCP direktiva stupila na snagu u Energetskoj zajednici, situacija je i dalje zabrinjavajuća. Emisije obuhvaćene NERP-ovima jedva su se smanjile od 2018. godine za sumpor-dioksid i okside azota, a čak su se povećale za praškaste materije. Nijedno od postrojenja u režimu izuzeća nije zatvoreno - ističu u dokumentu.

Još veća kršenja su vjerovatna u 2024. godini, zbog smanjenja dozvoljenih maksimalnih vrijednosti u NERP-ovima za sve tri izmerene zagađujuće materije.

- Jedini potencijalni olakšavajući faktor jeste postrojenje za odsumporavanje koje je ovog aprila počelo sa radom u TE Nikola Tesla A u Srbiji. Ali, kao što se vidi u slučaju TE Ugljevik ili TE Kostolac B, njegov uspjeh zavisi od toga da li se zaista koristi - dodaju.

Kako se dalje navodi u izvještaju, čini se da nijedna od zemalja nema jasan, ažuriran i realan plan da uskladi i/ili zatvori sve svoje termoelektrane na ugalj.

- Čak i Sjeverna Makedonija, regionalni lider u pogledu solarnih instalacija, odstupa od svog Nacionalnog energetskog i klimatskog plana (NECP), tako što se bavi skupim planovima za korišćenje gasa, odlaže datum postupnog ukidanja uglja sa 2027. godine na 2030. godinu i ne radi skoro ništa da reši zagađenja.

Bosna i Hercegovina, teritorija Kosova i Srbija propustile su rok u junu 2024. godine da podnesu svoje konačne NECP planove Sekretarijatu Energetske zajednice, a nacrti planova sadrže samo nekoliko naznaka o planovima za postupno ukidanje uglja. Elektroprivreda Srbije bila je konkretnija o svojim planovima do 2028. godine, ali ne i poslije toga. Crna Gora nije objavila ni prvi nacrt NECP-a.

- Sve u svemu, nivoi zagađenja šest godina nakon isteka roka za implementaciju Direktive o velikim postrojenjima za sagorevanje na Zapadnom Balkanu krajnje su neprihvatljivi. Vlade Zapadnog Balkana moraju konačno da počnu da upravljaju i prestanu da dozvoljavaju energetskim kompanijama da beskrajno produžavaju rokove - poručuju iz Bankwatcha.

Ističu i da je potreba za smanjenjem zagađenja i povećanjem energetske efikasnosti i održivih oblika obnovljive energije veća nego ikad.

- Preuzete obaveze se moraju poštovati. Postrojenja koja rade u režimu izuzeća moraju da se zatvore. Sjeverna Makedonija treba da se izbjegava daljnje izmjene datuma ukidanja uglja i da se udvostruči svoje napore kako bi do tada bila spremna da to uradi - piše u dokumentu.

Treba obezbijediti da postrojenja za odsumporavanje na TE Ugljevik i TE Kostolac B ispravno funkcionišu kada termoelektrane rade. Tekuća ulaganja u postrojenja za odsumporavanje, denitrifikaciju i kontrolu praškastih materija takođe treba da se ubrzaju u slučajevima gde će se to isplatiti, a u međuvremenu, potrebno je smanjiti radne sate kako bi se smanjio teret zagađenja.

- NECP planovi treba da sadrže realne planove za ostala postrojenja u narednim godinama, na osnovu njihovog stvarnog tehničkog stanja, nivoa ulaganja potrebnog za njihovo usklađivanje i dostupnosti lignita prihvatljivog kvaliteta. Djelovanje Mehanizma za prekogranično prilagođavanje ugljenika takođe treba uzeti u obzir, jer će ono uticati na rad termoelektrana na ugalj, posebno u Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori i Sjevernoj Makedoniji - navedeno je.

U međuvremenu, potrebno je smanjiti broj radnih sati, kako bi zagađenje bilo minimalno. Potražnja može da se smanji i drugim sredstvima, kao što su smanjenje distributivnih gubitaka, izolacija zgrada i korišćenje efikasnih toplotnih pumpi za grejanje umesto otpornih grejača.

- Iako vlade Zapadnog Balkana imaju primarnu odgovornost, Evropska unija mora da iskoristi svoj značajan uticaj da pošalje jasnije i snažnije poruke o potrebi za održivom tranzicijom na 100% obnovljive energije. Mora da nastavi da pruža finansijsku podršku, kao i da obezbijedi dodatna sredstva za pravednu tranziciju regiona zavisnih od uglja. Evropska unija mora da dopuni Ugovor o osnivanju Energetske zajednice jačim instrumentima za sprovođenje, radi dobrobiti zdravlja ljudi i životne sredine, tako što će ojačati mehanizam za rješavanje sporova kako bi se uključile odvraćajuće kaznene mjere za prekoračenja. Takođe, mora strogo da primjenjuje izuzeća od Mehanizma za prekogranično prilagođavanje ugljenika (CBAM) kako bi se povećao njegov podsticajni efekat pri tranziciji - zaključuju iz Bankwatcha.