Zašto neke zemlje unutar Šengena ne odustaju od granične kontrole

Zaštita spoljnih granica, bez unutrašnjih granica. To načelo se u zemljama šengenskog prostora ne poštuje baš uvijek. Neke zemlje kontrolišu granični saobraćaj. Zašto je to moguće i (ponekad) smisleno?

Stotine hiljada fudbalskih navijača došlo je u Nemačku za vrijeme Evropskog prvenstva. U cilju bezbjednosti tokom tog turnira, domaćini su na svojim granicama uveli praksu nasumičnih kontrola. Trenutno se u Njemačkoj diskutuje o tome da li bi (i ako da, koliko?) imalo smisla nastaviti s tim privremenim graničnim kontrolama prema susjedima u EU.

Kontrole ljudi koji prelaze granice u tzv. "šengenskom prostoru" su zapravo zabranjene prema pravu EU. Moguće je njihovo privremeno, odnosno vremenski ograničeno uvođenje, ali samo pod strogo definisanim uslovima. Zemlje članice Šengena su sve članice Evropske unije osim Irske i Kipra – i još: Švajcarska, Lihtenštajn, Norveška i Island. Šengenski prostor dobio je ime po istoimenom selu u Luksemburgu, u kojem je 1985. potpisan prvi sporazum o ukidanju graničnih kontrola. Dokument je tada potpisalo pet evropskih država.

Putnički saobraćaj je dio evropskog unutrašnjeg tržišta. On predviđa slobodu kretanja ljudi, robe, kapitala i usluga u čitavoj Evropskoj uniji i zovu ga obično "srce evropske integracije". Putovanje bez graničnih rampi i bez kontrole "ostaje jedan od krunskih dragulja evropske integracije", rekao je, recimo, potpredsjednik Evropske komisije Margaritis Šinas.

Svake godine 420 miliona građanki i građana EU i oko 500 miliona posjetilaca iz zemalja koje nisu članice Unije profitira od prednosti šengenskog prostora. A pretpostavka za ukidanje kontrola na unutrašnjim granicama je efikasna kontrola spoljnih granica EU, oko čega su dogovoreni i posebni kriterijumi.

Ali, kontrola spoljnih granica je, prema mišljenju brojnih ministarki i ministara unutrašnjih poslova zemalja članica EU – još uvek manjkava. To se pogotovo uočava od 2015. i početka velikih migrantskih kretanja s područja Bliskog i Srednjeg istoka, preko Grčke i Italije, u smjeru Evropske unije. Mnogi se otad žale na nedovoljno dobru zaštitu spoljnih granica Unije. Austrijski ministar policije Gerhard Karner u oktobru 2023. je rekao: "Šengen nikada nije bio u tako lošem stanju kao sada." On smatra da ljudi bez pasoša i bez vize mogu suviše jednostavno da uđu u Evropsku uniju.

Vremenski ograničene kontrole

Kao alternativa "vidljivim" kontrolama s klasičnim rampama, Evropska komisija je preporučila formiranje mješovitih patrola iz više zemalja, koje bi onda u zaleđu, dakle iza granice, kontrolisale papire, vize i dokumente – i to na spontano organizovanim kontrolnim punktovima. Osim toga, smatra se i da je dobra praksa kontrole putnika u pojasu do 30 kilometara s obje strane granice, i to bez ikakvog povoda, odnosno sumnje. Trajne i vidljive kontrole na granicama su "posljednje sredstvo", stoji u "Graničnom kodeksu Šengena", dokumentu koji je nedavno prerađen i koji su usvojile sve zemlje članice.

Dozvoljene su sistematske granične kontrole u kontekstu posebno visoke (potencijalne) opasnosti, odnosno velikih događaja kao što su Olimpijske igre, samiti grupe G7 ili veliki fudbalski turniri kao što je bio EURO 2024. Kontrole se moraju ograničiti na maksimalno šest mjeseci i u svakom pojedinačnom slučaju mora se obrazložiti zbog čega neka zemlja želi da ih uvede.

Ali, u praksi zemlje članice te izuzetke od pravila produžavaju i po nekoliko puta, i to s opštim razlozima kao što su pritisak migracija, opasnost od terorizma, bezbjednosne brige nakon ruske invazije u Ukrajini, odnosno sve izraženijim antisemitizmom nakon terorističkih napada Hamasa i izraelske operacije u Pojasu Gaze.

Ima li smisla uvoditi kontrole?

U Njemačkoj neki predstavnici stranaka CDU, liberala, ali i sindikata službenika policije tvrde da su granične kontrole unutar Šengena, uvedene zbog Evropskog prvenstva u fudbalu, bile veoma efikasne, i da ih zbog toga ne treba ukidati, već da bi ih trebalo produžiti.

Stručnjaci iz Evropske komisije, koji ne žele da se njihova imena navode, objašnjavaju da je angažovanje 22.000 dodatnih pripadnika policijskih snaga, odnosno kontrola 800.000 osoba, svakako moralo da dovede do brojnih dodatnih "pogodaka". Ali, ujedno napominju da takva vrsta policijskog posla ne mora nužno da se radi na samoj granici: 800.000 dodatnih kontrola na auto-putevima dalje od granica, na željezničkim stanicama ili drugim neuralgičnim tačkama, možda bi rezultirale sličnim uspesima, smatraju oni.

Osim toga, njemačka policija je uspjela da uhapsi oko hiljadu osoba za kojima je bio raspisan nalog za hapšenjem. U ovom trenutku u Njemačkoj je inače raspisano oko 180.000 takvih naloga.

Njemačka policijska statistika kriminala pokazuje da je ukupan broj krivičnih djela zemlji od uvođenja Šengena opao. U 1995. Njemačka policija je registrovala 6,6 miliona krivičnih djela, a u 2023. godini ih je bilo 5,9 miliona.

Šengen

šengenski prostor

zemlje Šengena

granična kontrola

kontrola granica

mješovite patrole

kontrole na unutrašnjim granicama